Complotdenken en complottheorieŽn

complotIk ben in 2020 / 2021 met regelmaat geconfronteerd met zogenaamde complotdenkers, nu ben ik voor vrije mening en respect voor elkaars mening en overtuiging, maar wanneer men gelijk wil afdwingen voor hun overtuiging en daarbij weigert mijn mening en lichamelijk integriteit te respecteren, dan heb ik ook een probleem. Dit is de reden dat ik mij uit deze confrontaties teruggetrokken heb en zelfs mijn boodschappen laat bezorgen om de confrontaties in de supermarkt te vermijden. Toch las ik over deze complottheorieŽn en probeerde ik ze te doorgronden en te begrijpen. Ik ben er veel over gaan lezen, ook over complottheorieŽn door de menselijke geschiedenis heen en de sociale en psychologische achtergronden. Het is lastig om zelf niet in de val van de complottheorieŽn te trappen en de waarheidsbevinding telkens weer te toetsen. Toch heb ik er een stuk over kunnen schrijven, op deze pagina staat een artikel over complotdenken en complottheorieŽn in het algemeen en mijn visie en bevindingen. Vriendelijke groet, Hein Pragt.

Op de inhoud van deze pagina rust copyright © Hein Pragt.

ComplottheorieŽn

Machiavelli

Een goede klassieke complottheorie heeft drie kenmerken nodig: ten eerste moet er sprake zijn van een geheime samenzwering tussen meerdere mensen of instanties, ten tweede moet de theorie veel minder voor de hand ligt dan gebruikelijke denkbeelden en ten derde moet er een duidelijk zondenbok zijn in de vorm van een instantie, een bevolkingsgroep of een ras. Bekende voorbeelden zijn de vele complottheorieŽn waarbij de joden een hoofdrol spelen en deze duiken steeds weer in steeds nieuwer vormen op. Zo was er een eeuw geleden een verzonnen verhaal over een geheime joodse wereldvergadering waar men zogenaamd besprak hoe men de wereldheerschappij wilden veroveren door via manipulatie van media klassenhaat, oorlogen en revoluties te ontketenen en wantrouwen te veroorzaken om zo de vijand verzwakken. Deze complottheorie werd door Hitler handig gebruikt om via dezelfde methode aan de macht te komen, met al de nu bekende gevolgen. Onderzoek achteraf heeft aangetoond dat deze bijeenkomst nooit heeft plaatsgevonden en dat het verslag een verzonnen vervalsing was. Deze complottheorie heeft het leven van miljoenen mensen gekost.

Waarom zijn mensen dan zo gevoelig voor complottheorieŽn? Om dit te kunnen begrijpen moeten we eerst eens kijken hoe het mechanisme werkt. Machiavelli (zie afbeelding) schreef eeuwen geleden al het bekende boek "de heerser" waarin hij de principes van macht krijgen en macht houden beschrijft. Een van de fundamentele principes is: "verdeel en heers". Wanneer een groep saamhorig en eensgezind is dan is macht uitoefenen moeilijk omdat men altijd met de gehele groep te maken heeft. De beste wijze om de macht van de groep te doorbreken is tweedracht zaaien. Wanneer men onderlinge strijd heeft dan is de saamhorigheid weg en is de groep makkelijker te beÔnvloeden en te overheersen. Wanneer men goed kijkt ziet men dit ook heden ten dage nog steeds worden toegepast, vaak wel in een niet zo overduidelijke vorm. Maar het opzetten van jong tegen oud, arm tegen welvarend, op basis van geloof, ras of seksuele voorkeur, gebeurt nog steeds met als hoofdreden de saamhorigheid en de macht van de grote groep te beperken. Men zou kunnen stellen dat dit op zich ook een complottheorie is, echter dit is met traditioneel wetenschappelijk onderzoek en historische feiten te onderbouwen.

Een tweede oorzaak wordt heel goed beschreven in het boek Sapiens, dit gaat om de wetenschappelijke verklaring waarom mensen in zo'n grote groep of gemeenschap kunnen samenleven. Veel primaten leven ook in groepen, maar hier is iets bijzonders aan de hand. Een groep is beheersbaar tot een bepaalde grootte (bijvoorbeeld max 50 leden) en dan treed er onrust op en werkt het groepsmechanisme niet meer. Wat we dan zien is dat de groep zich opsplitst in twee kleiner groepen die totaal afzonderlijk van elkaar verder gaan. Er is dus bij deze primaten een duidelijk maximale groepsgrootte. Wij mensen daarentegen zijn in staat om in zeer grote groepen samen te leven, hoe is dit ontstaan? De meest gangbare verklaring is het vermogen van de mens om te geloven in iets irreŽels, een idee of geloof. Een gezamenlijke geloof of overtuiging maakt het mogelijk voor mensen om in grotere groepen te leven. Wanneer een groep bijvoorbeeld dezelfde religie aanhangt, zal men de persoon die dezelfde religie heeft vrij snel vertrouwen en kunnen mensen met dezelfde religie in grote groepen samenleven. Omdat de regels van de religie duidelijk zijn voor de gehele groep zal dit de groep een structuur geven en onderling vertrouwen veroorzaken. Dit gaat niet alleen op voor iets ontastbaars als een religie, maar ook voor een natie en zelfs voor een fanclub van een voetbalvereniging. Wanneer iemand van een totaal andere groep en maatschappelijk status fan is van dezelfde voetbalclub zal dit een band en onderling vertrouwen wekken, zelfs op onderwerpend die helemaal niets met voetbal te maken hebben. Het gezamenlijke "geloof" verbind ook in dit geval de mensen van de groep. Het mensenras was dus in staat om in grote groepen samen te leven doordat men een (niet tastbaar) gezamenlijk geloof of ideologie kon delen.

Macht

geheim henootschap

Machthebbers hebben dit in het verleden ook ingezet als middel om meer macht te krijgen, bijvoorbeeld door ťťn groep de schuld van alles te geven, kun je alle andere groepen verbinden en achter jouw standpunten krijgen. Een goed voorbeeld is hoe Hitler aan de macht is gekomen. Maar ook tegenwoordig zien we die op allerlei fronten terug, mensen zijn sociale wezens die graag bij een veilige groep horen en bij deze veilige groep horen gemeenschappelijke ideologieŽn en gemeenschappelijke vijanden. Niets verbind een groep zo krachtig als een gemeenschappelijk vijand. En veel complottheorieŽn wijzen juist ťťn gemeenschappelijke vijand aan, dat is de fundamentele basis van een complottheorie. ComplottheorieŽn komen ook vaak voort uit onzekerheid en angst, mensen zijn bang voor complexe gebeurtenissen en rampen die ze zelf niet goed kunnen bevatten en ze hebben behoefte aan een eenduidig verhaal dat hun onzekerheden weg kan nemen. Dit zijn geen zwakke of labiele mensen maar gewone weldenkende mensen zoals u en ik, het komt in alle lagen van de bevolking voor.

Een belangrijk argument van veel complotdenkers is dat zij de waarheid wel zien en dat ze kritisch zijn en geen makke schapen en dat ze vragen durven te stellen die van het gangbare afwijken. De complotdenker ziet zichzelf als superieur aan de makke schapen en voelt zich verbonden met de groep van mensen die in dezelfde complottheorieŽn geloven. Nu zou dat op zich een goede grond kunnen zijn voor andere invalshoeken in een ingewikkelde discussie over complexe thema's, maar helaas vervalt men vaak in agressie, bedreiging, geweld opruiing en kan het helemaal gevaarlijk worden wanneer de groep met geweld, bedreigingen en wapens hun mening kracht bij willen zetten. Ook nu zie je weer oproepen om mensen wiens mening onwelgevallig is met geweld te onderdrukken of zelfs te doden. De geschiedenis heeft geleerd wat voor fatale gevolgen dit kan hebben, toch blijft de geschiedenis zich vaak herhalen. Vaak zijn de complotdenkers die zichzelf als superieur zien en geen makke schapen, juist wel de makke schapen van de mensen die een belang en gewin hebben bij de complottheorie.



Spiritualiteit en complottheorieŽn

balans

Spiritualiteit is een hoek waar men in eerste instantie geen complottheorieŽn verwacht maar dit ligt toch iets anders. Momenteel ziet men ook in de spirituele hoek veel complotdenkers. Aangezien de meeste spirituele stromingen juist voor meer persoonlijke ontwikkeling, vrijheden en vrijdenken zijn sloegen de beperkingen van de coronapandemie daar erg hard in. Maar ook is het zo dat in de meeste spirituele stromingen men juist leert vertrouwen op emoties, intuÔtie en zelfonderzoek. Juist bij zoiets ingrijpends als de pandemie met alle gevolgen ontstaat snel het gevoel van "hier klopt iets niet!" en gaat men op onderzoek naar antwoorden. Omdat men in de spirituele hoek vaker ideeŽn aanhangt die buiten de reguliere wetenschap vallen, komen er al snel allerlei alternatieve verklaringen. En de boosdoeners van deze complottheorieŽn waren al snel de huidige machthebbers, de rijken van deze aarde die een geheim verbond zouden hebben waarbij, net als de heksen in de middeleeuwen, deze keer de pedofielen als grote boosdoeners werden neergezet. Tegelijk werden deze ook, net als bij de heksen in de middeleeuwen, verbonden met het satanisme en de cirkel is weer rond.

Nu is het verzet tegen de coronamaatregelen natuurlijk niet voorbehouden aan de complotdenkers, het raakt ons allemaal en het is goed om kritisch te blijven denken en te blijven discussiŽren. Maar de online propaganda met misinformatie, niet wetenschappelijk onderbouwde verdraaide feiten en zelf complete (geloofwaardige) leugens verspreiden zich als een lopend vuurtje op het Internet en social media. En mensen die op zoek zijn naar antwoorden vinden al snel een voor hen bevredigend antwoord dat hun onzekerheden wegneemt. En ook is er een groep binnen de online gemeenschap waarin desinformatie over het virus rondgaat die zich als spiritueel profileert. En men is heel handig om in te spelen op emoties, gevoelens van angst en onvrede om een nieuwe zekerheid te scheppen en zo een nieuwe groep te vormen. En heel vaak worden wetenschappelijke feiten en historische gebeurtenissen uit hun verband getrokken om zo "bewijs" te leveren. Maar juist het opzetten tegen de gangbare wetenschap is het creŽren van verdeeldheid en macht en het creŽren van een gezamenlijke vijand. En macht is macht, zelfs op spiritueel gebied.

In deze onzekere wereld waar het ook vaak nog aan sterke integere politici ontbreekt en overheden vaker betrapt worden op wanbeleid en zelfverrijking kan men snel erg cynisch worden. Dit is een goede voedingsbodem voor het zogenaamd "ontwaken", het willen weten hoe de wereld "echt" in elkaar zit. En daar komen complottheorieŽn natuurlijk goed van pas, want er is zogenaamd een compleet verborgen wereld die de elite voor iedereen geheim wil houden. Om mensen te overtuigen worden ze aangespoord om zelf op onderzoek uit te gaan en het zelf te ontdekken, maar stuurt men wel een beetje in een bepaalde richting. En vanuit ťťn artikel of filmpje linkt men weer aan het andere en voor men het weet heeft men een compleet nieuwe fictieve werkelijkheid geschapen. Toch is men vaak overtuigd dat men dit geheel zelf ontdekt heeft en dat men niet beÔnvloed is. Toch gaat men vaak snel weer deel uitmaken van een groep die dezelfde ideologieŽn deelt.

Dit is niet vreemd, dit is al aan de gang sinds de mensheid in grote groepen gingen leven, echter was het zo dat de beÔnvloeding in het verleden veel minder snel ging en de geografische vermenging en beÔnvloeding veel kleiner was. Ook waren er een paar grote groepen, die elkaar ook naar het leven stonden, maar die wel de snelkookpan goed onder controle hadden. Religie en naties waren de grootste verbindende factoren in het verleden, maar beiden zijn in de huidige maatschappij sterk teruggevallen. In de behoefte aan zekerheden en groepsveiligheid is het dus niet verwonderlijk dat andere theorieŽn en ideologieŽn de weggevallen plaats innemen. Het lijkt een fundamentele behoefte van de mens om in groepen met een gezamelijke ideologie te kunnen samenleven en te overleven.

Verschil van inzicht is gezond zolang het niet tot gewelddadige overheersing of onderdrukking zal leiden of via machtsuitoefening door middel van terreur, bedreigingen en geweld. Toch ziet men door de eeuwen heen weer de sterke leiders, het volk opruien om zelf macht te verkrijgen. Deze macht kan economisch, politiek maar ook in ego en aanzien zijn. Niet alle complotteren zijn compleet onwaar, er zijn enkele die helemaal waar zijn en enkele die gedeeltelijk waar zijn. Ik gebruik zelf meestal Ockhams scheermes om de mogelijke waarheid te onderzoeken, de stelling waarbij men de minste aannames moet doen is meestal de juiste. En zelfs dan denk ik vaak aan of ik mijn tijd en energie wil besteden aan grootse dingen die ik toch niet veranderen kan en ik mijn tijd en energie niet beter kan beschreden aan de iets kleinere zaken direct om mij heen. Denk goed na, makke schapen komt men vaak aan beide kanten van het verhaal tegen hoewel het ego graag anders doet geloven. En wanneer satan er bij betrokken wordt of er ťťn groep de schuld van alles krijgt gaan bij mij alle alarmbellen rinkelen. Blijf kritisch maar overschat de eigen invloed en het eigen ego niet!


De waarheid

wat is waarheidVeel mensen hechten grote waarde aan de waarheid, het geeft ons zekerheden en een min of meer stabiel beeld op ons leven en onze omgeving. We leren onze kinderen ook om de waarheid te spreken en straffen ze wanneer ze liegen toch zijn we soms wel selectief met ons waarheidsprincipe. Iedereen kent wel het bekende "leugentje om bestwil" waarmee we onze behoefte naar "de waarheid en niets dan de waarheid" af weten te zwakken. Naarmate ik ouder ben geworden heb ik meer en meer geleerd dat er meerdere versies van een waarheid kunnen zijn die ogenschijnlijk zelfs tegenstrijdig kunnen zijn, maar die een mildere overkoepelende waarheid hebben die niet strijdig hoeft te zijn.
Lees meer over de waarheid.

Last update: 13-07-2021


Disclaimer: Hoewel de heer Pragt de informatie beschikbaar op deze site met grote zorg samenstelt, sluit hij alle aansprakelijkheid uit. Op de artikelen van de heer Pragt rust auteursrecht, overname van tekst en afbeeldingen is uitsluitend toegestaan na voorafgaande schriftelijke toestemming. Heinpragt.com is ingeschreven bij de KvK onder nummer: 73839426 en is gevestigd in Veenendaal.  Lees hier de privacyverklaring van deze site. Voor informatie over adverteren op deze site kunt u contact opnemen met: (heinpragt@outlook.com).