Al heel veel jaren bestudeer ik de betekenis van symbolen en de herkomst en een onderdeel hiervan
zijn dierensymbolen. Dieren hebben door de eeuwen heen al een symbool functie, denk maar aan de verhalen
uit de bijbel waarin dieren voorkomen en een symbolische betekenis hebben. Het onderwerp dierensymbolen
is vanuit vele gezichtpunten te bekijken zowel vanuit de volkerenkunde, cultuurwetenschap maar ook vanuit
een spiritueel oogpunt. Op deze pagina geef ik een eigen impressie weer van de betekenis en herkomst van
dierensymbolen. Veel dieren worden in diverse culturen als symbolen gebruikt met diverse positieve en
negatieve betekenissen, ook spelen dieren vaak een belangrijke rol in geloof en bijgeloof.
|
Adelaar.Het symbool van de adelaar wordt veel gebruikt op wapens en vlaggen en het symbool van de adelaar wordt in
de VS gebruikt voor het bezegelen van officiële documenten en paspoorten. De adelaar kent veel verschillende symbolische betekenissen, de
belangrijkste is als koning der vogels en staat hierdoor als symbool voor macht en overwinning. Het werd bijvoorbeeld gebruikt op
vaandels van de Romeinen, maar ook de oude Egyptenaren, de indianen en Azteken gebruikten de adelaar als symbool. Tegenwoordig wordt
de Adelaar in veel vlaggen gebruikt, waaronder bijvoorbeeld die van Duitsland en Egypte. Het gebruik van de Adelaar als symbool
gaat ver terug naar oude culturen enkele duizenden jaren voor Christus.
|
|
Aap. In de Oudheid gold aap als schimpnaam, en de dieren waren het symbool van boosaardigheid en lelijkheid.
In het oude India was de aap een heilig dier, hij is het symbool van kracht, trouw en opoffering en ook in China werden de
apen met veel eerbetoon omringd. In de christelijke iconografie wordt de aap zeer negatief afgeschilderd, als karikatuur
van de mens en symbool van de ondeugden ijdelheid (met een spiegel in de hand), begeerte en onkuisheid. In ketenen geslagen
apen symboliseren de overwonnen duivel. In de psychologie wordt de aap als een teken van onzekerheid en twijfel aan de eigen
rol uitgelegd, en als symbool van de schaamteloosheid. Ook zijn de beeldjes van de drie aapjes bekend die de mond, de ogen
en de oren dichthouden. De populaire verklaring “horen, zien en zwijgen” is onjuist, de betekenis is “niets kwaads zien,
horen en zeggen”.
|
|
Beer. De Griekse godin van de jacht, Artemis die bij de Romeinen Diana heet werd soms met beren afgebeeld en in
Oud Noorse mythen wordt Odin soms in beren gedaante afgebeeld. Berserkers zijn krijgers die berenhuiden dragen en als dollen te
keer gaan; ze werden wel als mengwezens in dierlijke gedaante opgevat, evenals weerwolven. Bij de Kelten heerste de godin Artio
over de wilde dieren en haar attribuut was de beer. In de Christelijke symboliek wordt niet zelden de fabel vermeld dat de berin
vormeloze jongen ter wereld brengt, waaraan ze pas door likken hun latere gedaante geeft en zo zou ook de onwetende mens pas door
geestelijke kennis inzicht krijgen in zijn bestemming. In de wapenkunde komt de beer vooral in Zwitserland en in zuidelijk
Duitsland voor en als gevaarlijk dier symboliseert de beer soms ook de macht van de duivel. In de bijbel staat een gevecht
van de jonge David met een beer en dit wordt beschouwd als een voorafbeelding van de zege van Christus over de Machten der
Duisternis. In dromen verklaring wordt de beer gezien als belichaming van de gevaarlijke aspecten van het onbewuste.
In het oude China is de beer een mannelijk symbool dat kracht belichaamt en dromen over een beer werd als voorteken voor
de geboorte van een zoon gezien. In Chinese sprookjes speelt de beer de rol vergelijkbaar met onze boze wolf. De teddybeer
is vernoemd naar de Amerikaanse president Theodore Teddy Roosevelt wiens hobby de berenjacht was. In 1902 dacht een aantal
vrienden van de president een plezier te doen door een oude beer aan een boom vast te binden, zodat Roosevelt enkel de
trekker hoefde over te halen om zo een prachtige jachttrofee mee naar huis te kunnen nemen. Roosevelt weigerde te schieten,
"Ik zou mijn kinderen niet meer in de ogen durven kijken", zou hij gezegd hebben. Morris Michtom, eigenaar van de speelgoedwinkel
schreef een brief aan de president, waarin hij zijn bewondering uitsprak voor diens optreden tijdens de jachtpartij en vroeg de
president of hij zijn speelgoedberen "Teddy mocht noemen. De president gaf zijn toestemming en de teddybeer was geboren.
|
|
Bij. De bij speelt in de symboliek een zeer grote rol, in Egypte werden al in 2600 voor Christus bijen gehouden en de bij
was het symbool van het koningschap. Ook in China is het houden van bijen zeer oud maar daar was de bij niet zozeer symbool voor ijver
als wel een beeld voor de jonge minnaar die van meisjes bloesems snoept. In Chinese sprookjes helpen bijen bij het vinden van de ware
bruid. Omdat de winterslaap van de bijen met de dood werd gelijkgesteld, golden ze ook als beeld voor wederopstanding. In de Christelijke
symboliek gold de onvermoeibaarheid. van de bijen bij het werk voor hun gemeenschap als voorbeeld en Sint Ambrosius vergeleek de kerk met
een bijenkorf. De voorstelling dat bijen van niets dan de geur van bloemen zouden leven maakte hen tot symbool van reinheid en onthouding.
In de wapenkunde treedt de bij meestal meervoudig op als symbool voor orde en ijver.
|
|
Duif met palmtak. De duif is een symbool voor verzoening en vrede, de duif verwijst ook naar eenvoud, onschuld en zuiverheid en
vindt haar oorsprong in het christelijke geloof. In het oude testament wordt gesproken over de zondvloed, na de zondvloed stuurt
Noach vanaf de ark een witte duif er op uit in de hoop dat de duif land zal vinden. Deze duif keert terug met een tak in zijn
snavel, wat het teken was dat er ergens land was.
|
|
Draak. Draken worden vaak als gevleugelde krokodillen of als reuzenslangen afgebeeld en spelen een grote rol in de
symboliek van veel volkeren. In schepping mythen zijn draken meestal gewelddadige oerwezens die door goden overwonnen moeten worden.
In latere verhalen krijgen helden van adellijke geslachten de rol van draken doders toebedeeld. In sprookjes en sagen is het overwinnen
van een draak vaak de taak van de held, hij verovert er een schat mee of bevrijdt een gevangen koningsdochter. De Christelijke symboliek
ziet de draak als belichaming van de duivel en draken worden daarom met het element vuur in verband gebracht en vaak als vuurspuwend
voorgesteld. In Azië wordt de draak meestal opgevat als geluk symbool dat de drank der onsterfelijkheid kan voortbrengen. In het
oude China vertegenwoordigt hij de oer essentie yang, dat wil zeggen verwekking, vruchtbaarheid en activiteit. Draken werden in
het oude China vaak als decoratie gebruikt en het aantal draken op de gewaden van generaals was strikt gereglementeerd. Alleen bij
de keizer mochten het er negen zijn. De draak is ook het vijfde teken van de Chinese dierenriem en is ook het symbool van het
oosten, de zonsopgang en de lenteregen. De witte draak daarentegen regeert het westen en de dood. Op de tweede dag van de tweede
maand worden draken feesten gevierd met vuurwerk. Ook in Japan belichaamt de draak de regengod, bronzen draken doen daarom in
tempel hoven vaak dienst als waterspuwers op fonteinen.
|
|
|
Ekster. De ekster geldt in Europa wel als symbool van babbelzucht en dieverij maar terwijl de zwart witte
vogel bij ons in laag aanzien staat, geldt hij in China als geluk symbool. Zijn gekras zou goed nieuws of welkome gasten
aankondigen. Daarnaast belichaamde de ekster het oerbeginsel yang en stond hij als geluksvogel tegenover de raaf. Afbeeldingen
met eksters betekenden goede wensen en kaarten met twee eksters huwelijksgeluk.
|
|
|
Ezel. De ezel is een dier met zeer tegenstrijdige symbolische betekenis, in Griekenland werd de god Dionysus op een ezel
afgebeeld en de Romeinen zagen hem als symbool van de vruchtbaarheidsgod Priapus. Maar in vertellingen en fabels werd de ezel als
lachwekkend wezen voorgesteld en een Palestijnse gravure bespotte de christenen ook als aanbidders van een gekruisigde ezel (een
man met ezelskop). In de bijbel komt Jezus gezeten op een ezelin in Jeruzalem aan en in het bekende kersttafereel staan een os
en een ezel bij de kribbe van Jezus. Een interpretatie kan zijn dat de ezel de heidenen en de os de joden voor moet stellen. Van
een kant ziet met de ezel als toonbeeld van deemoed en zachtmoedigheid, maar ook staat hij voor domheid, luiheid en koppigheid.
Ook staat de ezel voor ongeremde geilheid en de ezel en de bok worden ook wel als symbool van traagheid en ontucht voorgesteld.
Uit de Middeleeuwen is het gebruik bekend dat veroordeelde echtbrekers verplicht waren in het openbaar een ezel te berijden.
|
|
|
Kat. In de westerse wereld is een bekend bijgeloof dat het ongeluk brengt wanneer een zwarte kat uw pad kruist maar in Engeland
brengt een zwarte kat juist geluk en een witte kat ongeluk. In China is een zwarte kat ook een teken van ongeluk maar is een zwarte kat
echter een waarschuwing zodat men extra goed op zijn hoede kan zijn. Voor de oude Egptenaren was de kat heilig, katten werden na hun
dood gebalsemd en gemummificeerd en hun graven werden zelfs voorzien van geschenken. Vroeger geloofden sommige volken dat de kat het
symbool was van het kwaad. In de middeleeuwen dacht men dat duivels en heksen de gedaante van een kat konden aannemen. Een heks werd
altijd afgebeeld met een zwarte kat en tijdens de heksen vervolging moesten ook katten er aan geloven. Ook bij de oude Kelten waren
katten dieren van de duivel en verbrandde men katten als voorwerpen van verering, men zag de blik van Satan in de ogen van de kat.
|
|
|
Kikker. De metamorfose van de kikker werd door de Christenen in verband gebracht met de wederopstanding van Christus. In de
Romeinse tijd moest een kikker amulet huis en de bewoners beschermen tegen onheil en de oude Romeinen geloofden dat het dragen van een
kikker amulet het verlies van liefde kon voorkomen. In de Middeleeuwen werd het gedroogde lijf van een kikker vaak in een zijden zakje
om de hals gedragen als bescherming tegen epilepsie. De pad was minder populair bij werd beschouwd als een handlanger van de duivel en
heksen. Tegenwoordig dragen mensen een kleine, uitgesneden kikker als een bedeltje aan een kettinkje om de hals, of als broche in de
buurt van het hart om te voorkomen dat er slechte gevoelens ontstaan tussen vrienden. Er bestaat ook een Chinese talisman, die ook in
westerse landen te koop is die om de hals gedragen de drager moet verzekeren van een lang leven en rijkdom.
|
|
|
Konijnenpootje. Het konijnenpootje wordt bijna overal als geluksbrenger gebruikt. De populariteit van het konijnenpootje was op
zijn hoogtepunt in de eerste helft van de 20e eeuw, vooral tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, tegenwoordig lijkt het aan
belangstelling in te boeten. De meest effectieve talisman is de linkerpoot en bovendien moet deze bij volle maan worden afgesneden
door iemand die scheel kijkt en de vacht mag niet geverfd zijn. In Wales was het een gewoonte om met een konijnenpootie over het
voorhoofd van een pasgeboren baby te wrijven als heidense doop waarmee men het kind een gelukkig leven beloofde. Het verlies van
een beschermende amulet brengt ongeluk, maar voor een konijnenpootje geldt dit dubbel. Verlies ervan was een ernstige, soms wanhopige
zaak, een voorbode van een ramp die de eigenaar zou treffen en zelfs de dood. Om deze reden werden konijnenpootjes nooit weggedaan.
|
|
|
Kraai. De kraai is een in de symboliek niet van de raaf te onderscheiden vogel hoewel er meer over de raaf geschreven
is. Ook de kraai zou van oorsprong wit geweest zijn, in de Griekse sage wordt verteld dat de zonnegod Apollo zijn minnares, de
koningsdochter Koronis, door een sneeuwwitte kraai liet bewaken. Deze kon echter niet beletten dat zij zich inliet met een
Arcadische prins en Apollo vervloekte de in gebreke gebleven bewaakster en maakte haar veren zwart en vervolgens doodde hij
de ontrouwe minnares met zijn pijlen. De kraaienmars blazen betekent afscheid nemen of sterven en tevens zijn kraaien de
doodgravers en dragers en in de Middeleeuwen was een groepje rondcirkelende kraaien een voorbode van ruzie of oorlog.
|
|
|
Lam. Het lam is eeuwenlang het symbool voor Jezus Christus geweest, de beeltenis biedt krachtige bescherming
tegen onvruchtbaarheid en ook wordt er vrede mee afgedwongen. Het is ook een symbool van reinheid en onschuld en
het lam, afgebeeld met kruis en nimbus is het symbool van de offerdood van Christus.
|
|
|
Leeuw. In veel culturen had de leeuw een symbolische betekenis, hij werd zowel met het goede als met het kwade in verband
gebracht. In het oude China was de leeuw symbool voor dapperheid en in het Hindoeïsme is de leeuw de vierde incarnatie van de god
Vishnoe. In het Boeddhisme betekent de leeuw de wijsheid van Boeddha's leer. In de Griekse mythologie was hij zinbeeld van overwonnen
kracht en trok hij de wagens waarop goden reden. Het Christendom nam van het jodendom de leeuw van Juda over, het symbool van de
koninklijke macht van de stam Juda en brachten die over op Christus. In de middeleeuwer geloofde men dat de leeuw sliep met open
ogen en zag men hem als symbool voor waakzaamheid en kreeg hij beelden paleis- en kerk poorten en vaandels en schilden. Een talisman
van de leeuw geeft kracht, moed, eer, gezondheid, rijkdom en succes.
|
|
|
Lieveheersbeestje. Dit is het symbool geworden van de Nederlandse Stichting Tegen Zinloos Geweld. Er is gekozen voor het
lieveheersbeestje, omdat het staat voor geluk en liefde en omdat veel mensen het een leuk insect vinden.
|
|
Maneki neko. De wenkende kat is een heel populair symbool in Japan. Er zijn kleine exemplaren om op het lichaam te dragen
en veel grotere tot soms heel groot voor in voertuigen of gebouwen. Als de kat wenkt met zijn linkerpoot dan nodigt hij mensen uit om te
komen, als hij met zijn rechterpoot wenkt dan nodigt hij de welstand in huis uit. De witte kat nodigt blijdschap uit en de gouden kat
welstand. Als de kat op het lichaam gedragen wordt dan brengt hij geluk aan zijn eigenaar.
|
|
Olifant. De olifant heeft een positieve symbolische kracht, een witte olifant kondigde de geboorte van Boeddha aan.
De Hindoeistische god Ganesha, die staat voor wijsheid en schrijfkunst, draagt de kop van een olifant met 1 tand. Omdat olifanten
oud kunnen worden, zijn ze ook het symbool van het overwinnen van de dood. Het amulet van de olifant als bedeltjes was in de periode
tussen de wereldoorlogen zeer populair. De figuurtjes waren gemaakt van zilver, jade, ivoor en ebbenhout en om de drager geluk te
brengen, moest hij rechtop worden afgebeeld, in een bewegende houding. Zijn slurf moest omhoog en naar achteren gekruld zijn en zijn
voorhoofd aanraken. De olifant werd niet alleen als amulet op het lichaam gedragen, hij was ook bewaker van huis en haard. Kleine
zwart witte figuurtjes gesneden uit ebbenhout werden in huis neergezet om rampen te weren en om de bewoners geluk te brengen en
voor de beste werking moest de olifant met zijn snuit naar de voordeur geplaatst worden. Ganesja (in zijn oorspronkelijke vorm
als een menselijke figuur met olifantskop) is nog steeds bijzonder populair bij Hindoes in India. Hij werd ook door boeddhisten
geadopteerd en hij wordt vaak in de vorm van een klein beschermende amulet om de hals gedragen.
|
|
Raaf. De raaf staat in de symboliek gelijk aan andere kraaiachtigen als de roek en de kraai en het is een vogel die doorgaans
een kwade roep heeft, maar soms ook om zijn wijsheid gewaardeerd wordt. In de bijbel krijgt de profeet Elia in de woestijn brood van de raven.
In de mythologie van de Oudheid speelt hij een negatieve rol, onder meer als indiscrete babbelaar, die daarom ook niet de metgezel van de
godin Athene kon blijven, waarna ze in zijn plaats een uil koos. Ook gaat het verhaal dat de raaf oorspronkelijk witte veren had, maar dat
Apollo ze wegens zijn babbelzucht voor straf zwart maakte. In het vroege Christendom werd de raaf verweten dat hij Noach niet op de hoogte
stelde van het aflopen van de zondvloed en zo werd hij tot symbool van de slaaf van wereldse lusten, die draalt met zijn bekering, hij roept
immers “eras, eras” (Lat. morgen, morgen). Ook het feit dat hij van aas leeft en zijn jongen schijnt te verwaarlozen (raven ouders staat
voor ontaarde ouders) maakt hem tot ongeluksvogel die ziekte, oorlog en dood aankondigt en zich met galgenaas voedt. In Indiaanse mythen
zijn raven bovennatuurlijk scheppend wezen. In de heraldiek komt de raaf sinds de Middeleeuwen in familiewapens voor maar in de volksmond
geldt de raaf als diefachtig gezien de uitdrukking "stelen als de raven".
|
|
Rat. De rat heeft evenals de muis doorgaans een negatieve symbolische betekenis, maar kan ook een zieledier zijn. De bekende
rattenvanger van Hamelen wordt vaak als symbool van de zielenvanger en bedrieglijke verleider gezien. Doordat hij voorraden aanvrat
en epidemieën kon verspreiden werd de rat verbonden met de duivel. Hij zou de heksen dienen om argeloze mensen kwaad te berokkenen.
In India werd de rat plaatselijk wel in eigen tempels gehouden en de rat wordt ook als rijdier van de olifantkoppige Ganesja, de
god van de schranderheid, voorgesteld. In Japan en in China was het ontbreken van ratten in huis en hof een slecht teken en als de
de rat knabbelde dan telde hij zijn geld en onze geldwolf heet in China dan ook geldrat. In de Chinese dierenriem is de rat het
eerste dieren symbool. Een "rattenkoning" is een nest jonge ratten met in elkaar verknoopte staarten en in overdrachtelijke zin
een warboel, "zo kaal als een rat" is zeer armzalig en een "oude rat" (of: rot) is een zeer ervaren of sluwe vent.
|
|
Scarabee. De scarabee is de heilige kever uit het oude Egype, het is in deze tijd nog populair als geluksbrenger als
hanger, oorbellen of broche. De scarabee werd door de oude Egyptenaren in verband gebracht met voortplanting, potentie, wijsheid,
vernieuwing, wederopstanding en onsterfelijkheid.
|
|
Schildpad. Volgens de legendes is de schildpad een symbool van het eeuwige leven, waarbij de hele wereld op zijn rug wordt
meegedragen. Deze schildpad werd een symbool van een lang leven, wijsheid, kracht, betrouwbaarheid, vastberadenheid, welwillendheid,
vrijgevigheid, goedheid en geduld. Hij werd gedragen om een plotselinge dood, onwetendheid, overijlde beslissingen en andere zwaktes
te voorkomen. Een schildpad amulet van goud zou ook bescherming bieden tegen verlies van creativiteit en medeleven. Bekers gemaakt van
het schild van de schildpad beschermen tegen vergiftiging.
|
|
Slang. De slang is het dier waarvan de symboliek veel tegenstrijdigheden vertoont, in veel culturen wordt hij als
symbool van de onderwereld en het dodenrijk opgevat, vermoedelijk omdat hij in het verborgene leeft en in holletjes wegkruipt. Maar
ook staat het soms voor het symbool van het eeuwige leven omdat het dier zich door vervelling schijnbaar lijkt te verjongen. Dood
en leven zijn in dit dier op zo'n unieke wijze symbolisch verenigd, dat er nauwelijks culturen bestaan waar de slang niet als
symbool voorkomt. Ook is de slang het internationale symbool voor de geneeskunst, het betreft hier dan het aesculaap symbool van de
slang die zich om een staf kronkelt. Dit symbool staat vaak op de auto van een arts of op de ruit van een apotheek. Het easculaap
symbool is afkomstig uit de oude Griekse cultuur waar de god van de geneeskunst Asklepios met een slangestaf afgebeeld werd.
De slang die in zijn eigen staart bijt (ouroboros) stamt uit het oude Griekenland en Egypte, dit symbool is een combinatie van
de circel en de slang en het is de evenknie van de feniks.
|
|
Spin. In Engeland wordt een kleine spin die in huis komt vaak een moneyspinner of een geld maker genoemd en het
zou ongeluk brengen om zo'n spin te doden. Een spin amulet draagt dezelfde boodschap en zulke amuletten, gemaakt van goud of zilver,
waren gemeengoed in het oude Rome, waar ze werden gedragen om succes in de handel af te dwingen. In delen van de Verenigde Staten
wordt geloofd dat het ongeluk brengt als een spin wordt gedood en dat je last zult hebben van slecht weer. In veel landen gelooft
men dat als men de kamer deelt met een grote huisspin, dit welstand en geluk zal brengen. Bij verschillende stammen van Amerikaanse
indianen wordt een namaak-spinnenweb boven de wieg van een baby gehangen om zijn nare dromen te vangen en deze te verdrijven, dit
zijn de droomvangers.
|
|
Tand in hanger. Hoewel niet echt een diersymbool is de tand wel afkomstig van een dier. Een scherpe tand of klauw van een dier
is een waardevol amulet, omdat het de kracht van de vorige eigenaar zou bezitten. Ook geeft het de drager extra lichamelijke kracht
en is het een symbool voor kracht en moed.
|
|
Uil. In diverse Middellandse zeegebieden is een kleine uil als hanger met hele grote ogen, het zou kunnen zijn dat deze
ogen het Boze Oog moet trotseren. Op andere plaatsen is de betekenis van de uil niet zo positief, in veel culturen zoals in het oude
Rome, werd deze vogel beschouwd als een demon van de nacht. Doordat hij overdag niet was te zien, werd hij dan ook in verband gebracht
met hekserij en de duivel. De kenmerken van de uil geven hem een intelligente uitdrukking en maken van hem een ideaal symbool voor
wijsheid, maar hij kan ook vliegen zonder geluid te maken, heeft een spookachtig klinkende roep en is een nachtdier dus alle
eigenschappen om hem ook een symbool van hekserij te maken.
|
|
Vis of ichtusteken. De oorsprong van het teken komt uit de tijd dat de eerste christenen vervolgd werden. Ze gebruikten dit teken om te zien of een ander ook christen was. ICHTHUS betekent letterlijk 'vis'. De I staat voor Jezus, de CH voor Christus, de T voor THeou, de U voor Uios, de S voor Soter. Dit is een ruwe vertaling voor Jezus Christus Gods Zoon Verlosser. Tegenwoordig zie je het symbool vaak op de achterkant van een auto ten teken dat de eigenaar een Christen is.
|
|
Zwaluw. Als een zwaluw onder het dak van een huis nestelt, zou dit de bewoners geluk brengen, een bijgeloof dat
soms aanleiding geeft tot het dragen van een kleine zilveren zwaluw-amulet.
|
