Ziektewinst

(C) 2012 Hein Pragt

Een term waar ik recent wat meer over las kwam me heel bekend voor en het was ineens erg toepasbaar op dingen om mij heen en dingen die ik meegemaakt heb. Hier volgt een artikel dat ik geschreven heb op basis van gelezen artikelen en literatuur. Het gaat om de term ziektewinst, ik zal eerst eens proberen uit te leggen wat deze term inhoud. We spreken van ziektewinst wanneer mensen ook voordelen halen uit de klacht of kwaal die ze hebben. Er zijn een aantal vormen van ziektewinst.

Primaire ziektewinst heeft te maken met het feit dat men door een klacht iets weet te vermijden wat niet zo plezierig is. Een voorbeeld is een meisje dat menstruatieklachten gebruikt om onder een vervelende gymles uit te komen, migraine op een moment dat men iets vervelends moet doen, of rugpijn net als men iemand moet meehelpen met verhuizen. Primaire ziektewinst gaat er wel van uit dat de klacht geen smoes is maar dat men ook werkelijk ziek is. Maar soms krijgt men ook echt rugpijn of word men ook echt ziek, de geest en het lichaam zitten soms raar in elkaar verweven.

Secundaire ziektewinst wil zeggen dat iemand door zijn klacht niet alleen iets naars kan vermijden maar ook direct voordeel uit de klacht haalt. Iemand die aangeeft zwaar overspannen te zijn of depressief is kan hierdoor hulp krijgen die men anders niet gekregen zou hebben. Dit is dus een ziekte gebruiken om iets voor elkaar te krijgen of ziekte gebruiken (misbruiken) om er beter van te worden. Secundaire ziektewinst komt bijvoorbeeld soms voor bij burnout klachten.

In zekere zin kan de beloning met bijvoorbeeld een ziektewet, WAO of WAJONG uitkering ook een vorm van ziektewinst zijn waardoor men door de "ziekte" een redelijk financieel zorgeloos leven kan leiden. Het enige wat men moet doen om het gratis geld niet kwijt te raken is beter worden. Deze opmerking moet ik gelijk nuanceren, er zijn ook veel mensen die de uitkering echt nodig hebben en graag niet meer ziek zouden willen zijn, maar in sommige gevallen is er wel sprake van ziektewinst. In het verleden werden mensen door bedrijven dan ook wel "gedumpt" in de WAO waar werknemers vaak graag aan mee wilde werken, dit was dus overduidelijk ziektewinst.

Soms komt het voor dat mensen het genezingsproces of een succesvolle behandeling zelf in de weg staan omdat deze persoon er geen baat heeft bij genezing omdat dan de voordelen van de ziekte wegvallen. Deze mensen klampen zich vast aan hun ziekte en kunnen dan chronische patiënten worden. In de geestelijke gezondheidszorg kan iemand bijvoorbeeld door depressie, faalangst, gedragsstoornis, burnout of andere psychische klachten waarbij men het leven niet goed aankan, inkomen, hulp, begeleiding en zorg krijgen waardoor men in een koesterend bedje ligt wat men eigenlijk niet kwijt wil. Genezen zijn betekent dus dat men veel kwijt raakt en het zelf weer zal moeten doen dus is het handiger om niet te genezen. Maar ziektewinst kan ook de aandacht zijn die men krijgt als men ziek is, wanneer deze aandacht en hulp wegvalt wanneer men niet meer ziek is kunnen klachten en ziek zijn een soort levensdoel worden. Wanneer men ziek is krijgt men hulp en aandacht en worden zaken sneller vergeven want iemand die ziek is kwetst men niet extra.

Wanneer iemand vlak voordat men ontslag krijgt nog net even de ziektewet in gaat, kan de ziektewinst zijn dat de WW uitkering periode pas ingaat nadat de ziektewet is afgelopen waardoor men effectief de periode dat met een uitkering krijgt behoorlijk kan verlengen. Het is dan dus belangrijk om niet snel beter te worden. Omdat men dan geen baat heeft bij beter worden zal het lichaam daar dan soms op reageren door ook echt niet te genezen. Vaak is het zo dat als iemand de wil heeft om te genezen het genezingsproces ook sneller en beter gaat.

Ook een vorm van ziektewinst is bijvoorbeeld een vrouw die door de partner verlaten is en overspannen en depressief raakt eindeloos verdriet laat zien, gaat dreigen met zelfmoord en overal verteld hoe ellendig zij zich voelt. De "ziektewinst" van de depressie is dan dat ze van alle kanten steun en hulp zal krijgen, zij bij voorbaat de onschuldige partij is want haar is alles aangedaan. Voor sommige mensen kan het een soort van levensstijl worden waarbij ze zelf niet eens door hebben dat ze deze technieken gebruiken omdat hulp te krijgen en mensen aan zich te binden omdat het een onderdeel van het "normale" gedrag is geworden. Lees ook mijn artikel over Manipulatie, slachtofferrol en martelaars.

Artsen en mensen die werken in de geestelijke gezondheidszorg proberen deze ziektewinst vaak te herkennen en te behandelen aangezien het de genezing van de patiënt erg in de weg kan staan. Ik vond de bijvoorbeeld volgende twee beschrijvingen.

Het eerst verhaal is dat van Serge die een relatie had met Therese, een verpleegkundige die hij tijdens een eerdere behandeling en opname had leren kennen. Nare gebeurtenissen in het leven van Serge waren de zelfmoord van zijn zus en het overlijden van zijn depressieve vader aan een overdosis medicatie. Mede door deze en andere omstandigheden had hij de afgelopen tien jaren niet gewerkt. De psychotherapie vorderde amper en de therapeut kreeg de overtuiging dat Serge bang was voor zelfstandigheid en gewend was geraakt aan zijn huidige leven, waarin hij dankzij zijn klachten en voldoende geërfde geld niet hoefde werken.

Een andere patiënte van hem was Dora, zij viel geregeld flauw, was regelmatig haar stem kwijt en had in haar jeugd vaak last van migraine. Op een bepaald moment hadden haar ouders op haar bureau een briefje van haar gevonden, waarin ze schreef dat zij afscheid van hen nam, omdat ze het leven niet langer aankon. Haar vader had door haar klachten en gedrag nu weinig tijd meer voor zijn buitenechtelijke verhouding en moest min of meer gedwongen meer aandacht geven aan Dora, wat precies datgene was wat Dora graag wilde bereiken. Dit is slechts een klein deel van het verhaal Dora in werkelijkheid was de zaak nog vele malen gecompliceerder, dit was slechts een voorbeeld van ziektewinst.

De behandelingen van deze twee patiënten is al een eeuw geleden beëindigd want de behandelend arts was Sigmund Freud. Maar het zijn goede voorbeelden van primaire en secundaire ziektewinst, er is sindsdien veel veranderd in de psychiatrie maar onveranderd is de gedachte dat bij ziekte zich ook voordelen kunnen voordoen die remmend werken op het herstel van de patiënt omdat dan deze voordelen dreigen weg te vallen.

Toch moet men heel voorzichtig omgaan met de term ziektewinst, het kan snel het idee oproepen dat iemands klacht niet echt of serieus is of dat iemand simuleert. Maar door de mogelijkheid van ziektewinst te onderzoeken kan soms wel de achterliggende beweegredenen, de achterliggende gedachte of het achterliggende mechanisme ontdekt worden en kan dit dan effectief behandeld worden.

"Elk nadeel heb z'n voordeel." volgens de bekende Nederlands voetballer en coach Johan Cruijff.

De verschillende ziekten hebben een symbolische betekenis, die op onopgeloste psychische conflicten kunnen wijzen. Als een gebeurtenis die zin heeft kan de ziekte begrepen en dan ook overwonnen worden. De patiënt doet daarbij een stap voorwaarts op weg naar rijpheid, bevrijding en echte genezing. Het komt er dus op aan de boodschap van de ziekte, haar betekenis, te ontcijferen en de benodigde ontwikkelingsstappen in de praktijk van alledag te realiseren (behandeling). Als vervulling van dit proces van inzicht en groei valt ons een nieuwe, innerlijke kwaliteit, een rijpere persoonlijkheid ten deel. Dit praktijkgerichte handboek bevat een opsomming van alle veelvoorkomende ziektebeelden en hun symboliek. In het eerste deel van het alfabetisch opgebouwde boek worden de lichaamsregionen en de organen in hun symbolische betekenis bij de gezonde mens geïntroduceerd. Het tweede deel bevat het register van de ziektesymptomen, die in samenhang met de orgaansymboliek worden geïnterpreteerd. Uit de betekenissamenhang van een symptoom worden tot slot innerlijke en uiterlijke wegen gewezen, hoe men van de ziekte af kan komen.

De auteur noemt zich 'psychodynamisch' therapeut, beoefent Zen, heeft zich laten onderrichten in Tibetaanse geneeswijzen en is aan enkele instellingen verbonden als docent. Hij publiceerde eerder o.a. 'Tantra, yoga en meditatie' en 'Ontmoetingen met meesters en dwazen'. In dit nieuwe boekje bespreekt hij de manieren waarop onderdrukte emotionele conflicten tot uiting kunnen komen in pijnsignalen en ziektesymptomen. Aan de hand van diverse voorbeelden uit zijn therapeutische praktijk maakt de schrijver duidelijk dat de manier waarop we over onszelf, ons leven en de wereld denken, van grote invloed is op het functioneren van het lichaam. Zo reageert het immuunsysteem onmiddellijk op positieve of minder positieve emoties en gevoelens die met het denken gepaard gaan. Ook de wijze waarop we pijn ervaren varieert, en pijn kan vaak verdwijnen als het onbewuste innerlijk conflict dat eraan ten grondslag ligt, wordt losgelaten. Ziektesymptomen hebben een verborgen boodschap, en als die wordt begrepen en de ermee verbonden emotionele lading wordt losgelaten, is genezing mogelijk. Met literatuurverwijzing en verklaring van vreemde termen in een lijst van noten.

Kinderen van een psychisch zieke ouder komen relatief veel voor. In dit boek wordt aandacht gevraagd voor hen die veel nadelige gevolgen hiervan ondervonden. De schrijver benadrukt dat deze aandacht niet het gevolg is van stigmatisering; een psychisch zieke ouder kan een heel goede ouder zijn. Dit boek is een uitstekende gids voor de preventie van ernstige gevolgen die zich kunnen voordoen in gezinnen met een psychisch ziekte ouder. Eveneens is het een bruikbaar boek in het kader van psycho-educatielessen. Eigentijds is de problematiek als we alleen al denken aan kinderen van alcohol- of drugsverslaafde ouders. In het boek komen veel ervaringsdeskundigen aan het woord in interviews. Het probleemgebied wordt hierdoor duidelijk gemarkeerd. In deel 2 komt de wetenschap aan het woord: welke inzichten zijn er nu, hoe ontdekken we risicofactoren in het gezin of bij het kind, hoe kunnen we ondersteunen helpen en welke stressvolle factoren zijn in kaart gebracht. Het laatste deel omvat veel tips voor lotgenoten, het herwinnen van veerkracht, tips voor ouders. Een verklarende woordenlijst is toegevoegd naast een uitgebreide literatuurverwijzing. Het boek beantwoordt geheel aan zijn bedoelingen: het is informatief, goed leesbaar en volledig.