Psychologie tips en weetjes

(C) 2002 Hein Pragt

Inleiding

Al vanaf jonge leeftijd hield ik me bezig met “de werking” van de mens in fysieke zin maar ook in de werking van onze hersenen en zenuwstelsel en het gedrag van mensen. Menselijk gedrag was een zeer boeiend gebied waar ik als kind diep over nadacht en zo weinig begreep. Mijn vader heeft mij duidelijk een zetje richting techniek gegeven maar vanaf mijn achttiende tot mijn vierentwintigste levensjaar ben ik musicus geweest en heb ik jarenlang alleen gewoond vaak in niet al te goede omstandigheden. Ik heb veel meegemaakt in positieve zin maar ben ook wel eens in het ziekenhuis beland door een klap voor mijn kop. Maar naast deze harde praktijklessen verdiepte ik me ook verder in psychologie. Echter toen de keuze kwam voor een beroep om mijn gezin te onderhouden viel de keuze toch op de ict, waar ik uiteindelijk geen spijt van gehad heb. Maar mijn belangstelling voor de menselijke geest en (sociale) psychologie bleef en ik heb mij daar dan ook naast mijn werk in verdiept en het leven was tevens een harde leerschool. Psychologie is een breed vakgebied waar we eigenlijk allemaal dagelijks mee te maken hebben als we deelnemen aan de wereld om ons heen en contact hebben met mensen om ons heen. Dat psychologie niet loodzware theoretische kost hoeft te zijn probeer ik op deze pagina met korte luchtige onderwerpen duidelijk te maken. Ik wens u veel leesplezier, Hein Pragt.

Tips voor positief denken.

Wetenschappelijke onderzoek toont aan dat positieve denkers vaak gezonder en langer leven en hun doelen beter bereiken dan mensen die negatief denken. Mensen die positief denken geven minder snel op en ervaren duidelijk meer geluk. De mentale belevingswereld van de mens bestaat uit gedachten, gevoelens en overtuigingen en positieve overtuigingen over uzelf en anderen bepalen in grote mate uw leven. Positieve gedachten veroorzaken een goed gevoel en zetten aan tot opbouwend gedrag. Mensen maken vaak veel denk- en waarnemingsfouten en het is belangrijk deze te leren herkennen en ze bij te sturen. Analyseer de negatieve gedachten en kijk of er geen betere en meer positieve interpretatie van deze werkelijkheid is. U kunt uw eerste pessimistische reactie opschrijven en daarna gaan zoeken naar een meer optimistische visie en te proberen deze positieve versie vast te houden. Probeer hierbij te letten op het totaalbeeld en niet op enkele details die wat minder positief zijn en probeer uzelf te richten op de positieve aspecten. Denk goed na over uzelf en anderen en probeer het beste van het leven en anderen te verwachten. Sta niet te lang stil bij tegenslagen of mensen die niet aan uw positieve verwachtingen voldoen en probeer u te richten op mensen die wel een positieve invloed hebben op uw leven. U kunt beter een optimist zijn die soms ongelijk heeft dan een pessimist die altijd gelijk heeft. Er zal altijd negativiteit zijn in de wereld en om u heen, we leven niet in een ideale wereld, maar door minder aandacht te besteden aan het negatieve en uzelf meer te richten op de positieve dingen om u heen zal uw visie op uw leven en de wereld om u heen ook positiever worden.

Het halo effect

Het halo-effect is het verschijnsel dat men door middel van een in het oog springende eigenschap van een persoon het totaalplaatje van positieve of negatieve eigenschappen invult. Wanneer een leerling op een school bijvoorbeeld matig tot slecht is in de hoofdvakken (zoals taal en rekenen) dan is men geneigd om deze leerling als een zwakke leerling te zien en ook niet verder te kijken naar andere kwaliteiten. Bij leerlingen die goed zijn in belangrijke vakken zal men bij de beoordeling van een fout vaak denken dat dit een vergissing is en dat men het goede antwoord wel zal weten, terwijl men bij zwakke leerlingen er bij voorbaat sneller van uit gaat dat ze het fout hebben. Ook worden fysiek aantrekkelijke mensen ook vaak intelligenter geschat dan fysiek minder aantrekkelijke mensen en denkt men vaak dat bepaalde eigenschappen altijd bij elkaar horen waardoor we iemand die niet zoveel aandacht aan zijn uiterlijk besteed ook snel als lui en slordig bestempelen en zal men een geduldige dokter die zich inleeft in de patiënt als zeer deskundig inschatten. Het halo-effect komt voort uit onze behoefte aan harmonie, we zijn geneigd mensen te beoordelen als een consistent geheel en niet als een hoop tegenstrijdige eigenschappen.

Lachen is echt gezond

Diverse wetenschappelijke onderzoeken hebben aangetoond dat lachen letterlijk gezond is. Als kind lachen we gemiddeld 300 tot 400 keer per dag maar de gemiddelde volwassenen nog maar zo’n 10 tot 15 keer per dag. De lichamelijke voordelen van het lachen lijken van onschatbare waarde te zijn, zo komen bij het lachen endorfine vrij die lustverhogend en ontspannend zijn en zwaarmoedigheid en pijn bestrijden. Ook geeft het een antidepressief effect en daarom voelt men zich vaak ook zo lekker na een goede lachbui. Nederland zou meer moeten lachen want lachen geeft plezier en is nog een keer goed voor de gezondheid.

Lachen zet ook veel spieren in beweging zoals maar liefst 15 gezichtsspieren en daarmee is lachen zelfs eenvoudiger dan fronsen want hiervoor gebruikt u ongeveer 40 spieren. Maar ook de spieren in buik en middenrif spannen aan en masseren de inwendige organen en in de andere spieren is de spierspanning tijdens het lachen juist erg laag waardoor men een ontspannen gevoel krijgt. Wanneer men lacht haalt men dieper adem en ook heeft het invloed op de bloeddruk en het hartritme. Een lachsessie van 20 minuten brengt evenveel vitaliteit en welzijn als een step- of joggingsessie, we zouden dus eigenlijk een avondje cabaret in het zorgpakket moeten opnemen.

Lachen versterkt ook het immuunsysteem, onderzoekers zagen een stijging van beschermende antistoffen in het bloed na een lachtherapie. Ook is lachen goed voor de bloedsomloop en verlaagt het de bloeddruk. Daarnaast vermindert lachen stress, depressie, bezorgdheid en slapeloosheid, dus we kunnen stellen dat lachen zeer gezond is voor zowel lichaam als geest. Reden te meer om iets minder serieus te zijn en wat meer te lachen.

Slechts één gen is de oorzaak van monogamie

Monogamie heeft meerdere betekenissen maar vanuit het Grieks betekend het letterlijk één enkel huwelijk. Maar het begrip is ruimer want het gaat ook op voor mensen die meerdere keren met één persoon getrouwd zijn en mensen die maar één partner tegelijk hebben. In de dierenwereld komt nog een variant voor van dieren die maar één partner hebben per fokseizoen. De tegenhanger van monogamie is polygamie waarbij men een echtelijke verbintenis met meerdere personen gelijktijdig kan hebben. Als voorbeeld van monogamie in het dierenrijk gebruikt men vaak zwanen, zij blijven hun hele leven bij elkaar en zelfs als een van de twee overlijd is het zo dat de ander geen nieuwe partner zoekt. Ook dolfijnen zijn monogaam, iets minder dan de zwaan maar ook zij blijven samen leven zolang ze leven. De oorzaak van monogamie lijkt een verhoogde aanmaak van het hormoon ADH te zijn, de aanmaak van ADH is bij monogame diersoorten veel hoger dan bij soorten die polygaam of promiscue zijn. Om te achterhalen of ADH de enige bepalende factor is heeft men een experiment uitgevoerd waarbij door genetische manipulatie,de aanmaak van ADH in een Graslandwoelmuis verhoogd werd. Deze muis is van nature promiscue maar de gemanipuleerde muizen bleven trouw aan hun partner wat het bewijs is dat slechts één gen levenslange trouw aan één partner veroorzaakt. De menselijke soort lijkt ook van nature monogaam te zijn maar Charles Darwin sprak dit met klem tegen omdat polygamie beter zou zijn voor de ontwikkeling van de soort. Dan zouden we kunnen stellen dat monogamie bij de mens aangeleerd is en cultureel bepaald en dat het een tegennatuurlijk gedrag is. Feit is wel dat tegenwoordig de meerderheid van de partners al niet meer levenslang bij elkaar blijven maar is er vaak wel sprake van seriële monogamie, men is vaak wel trouw aan de huidige partner.

Zo kunt u uw eigen lichaamsbeeld verbeteren

In de huidige maatschappij ligt er een groot nadruk op lichamelijke perfectie, we moeten allemaal een goed figuur hebben en lichamelijk aantrekkelijk met een mooie strakke huid en vooral geen ouderdomsverschijnselen. Aan deze obsessie verdient de farmaceutische industrie enorm veel geld maar ook in de cosmetische chirurgie gaan miljoenen om. Hier volgen enkel tips om uw lichaamsbeeld te verbeteren die niet extreem duur zijn. Als eerste is het belangrijk om uw gedachten over het belang van uw uiterlijk eens kritisch te bekijken. Veel mensen met een negatief lichaamsbeeld hangen vaak onrealistisch veel op aan hun uiterlijk, ze denken bijvoorbeeld dat het krijgen van een partner, een leuke baan en geluk en succes afhangen van het feit of ze slank zijn. Denk eens goed na in hoeverre deze gedachten die u heeft over het belang van het uiterlijk ook realistisch zijn. Ook is het belangrijk om uzelf niet te veel te vergelijken met anderen, het maakt u alleen meer onzeker en u zult er zeker niet mooier en aantrekkelijker van worden. Wat goed werkt is het lichaam met respect behandelen waardoor men het ook vanzelf meer gaat waarderen. Geef het lichaam wat het nodig heeft zoals voldoende beweging, gezond eten, stimuleer de zintuigen en zorg voor ontspanning. U kunt uzelf verwennen met een bezoekje aan de sauna, een lekker lang bad of een ontspannen massage. Ook door bijvoorbeeld sporten zult u een beter lichaamsbeeld krijgen, niet alleen door de werkelijke veranderingen maar ook door een verbeteringen in fitheid en soepelheid. Ook kunt u eens onderzoeken wat juist de mooie delen van uit uiterlijk zijn en u daar meer op de concentreren dan de dingen waar u minder tevreden over bent. Ook iemand die stevig gebouwd is kan opvallen door prachtig mooie ogen. Ook is het belangrijk te ontdekken waarom u zoveel waarde toekent aan een mooi lichaam. U kunt ook zoeken naar andere manieren om uw zelfvertrouwen te verhogen, die verder gaan dan uw uiterlijk. U kunt zoeken naar nieuwe interesses en nieuwe kwaliteiten van uzelf en na te gaan wat écht belangrijk is in uw leven en te ontdekken dat uiterlijk daar maar een kleine rol in speelt.

Hoe kan het dat u dikker wordt door slaapgebrek?

Het is een wonderlijk verschijnsel, ons lichaam gaat normaal tijdens de slaap in de spaarstand. In een experiment van de universiteit van Colorado werd berekend hoeveel energie we zo uitsparen met 8 uur slaap. De uitkomst was 134 calorieën wat ongeveer gelijk is aan een glas halfvolle melk. De proefpersonen in dit experiment die een slapeloze nacht hadden bleken precies dezelfde hoeveelheid energie extra nodig te hebben om de dag door te kunnen komen. Toch toonde onderzoek aan dat chronisch slaapgebrek de kans op overgewicht verdubbelt, hoe kan dit dan? Een van de verklaringen is dat wanneer u oververmoeid bent, u ook minder gaat bewegen en ook niet gaat sporten en na enige tijd daalt daardoor ook het rustverbruik van uw lichaam. Bovendien verhoogt slaapgebrek de aanmaak van het hormoon ghreline dat de eetlust versterkt en wanneer u minder slaapt heeft u meer tijd om te eten.
(The Journal of Physiology jan 2011)

Is een fobie aangeleerd of aangeboren.

Het lijkt er sterk op dat een fobie aangeleerd is al vermoeden onderzoekers wel dat het mensenbrein een aangeboren aanleg heeft voor het ontwikkelen van fobieën. De meeste fobieën gaan over dingen waar we ook maar beter een beetje bang voor moeten zijn zoals hoogtes en grote open vlaktes. ln 1970 werd daarom de theorie geopperd dat fobieën ontstaan door voorbereid leren. Het bleek dat peuters in een plaatjesreeks slangen sneller waarnemen dan rupsen, wat aantoont dat ons brein van nature meer oog heeft voor dingen die potentieel gevaarlijk kunnen zijn. Recent onderzoek maakt aannemelijk dat er bij dat ‘voorbereid leren' nog een ander mechanisme meespeelt. In dit experiment kregen baby’s van zeven maanden twee filmpjes te zien, een met een niet bedreigend dier zoals een olifant, en een met een slang. Lieten de onderzoekers daarbij een vrolijke stem horen, dan bekeken de baby’s beide filmpjes even lang, maar klonk er een angstige stem, dan bleef de babyblik veel langer op de slang gefixeerd. Volgens de onderzoekers toont dat aan dat we potentieel gevaarlijke dingen van jongs af aan ook makkelijker associëren met eng.
(Psychological Science, dec 2010)

Een depressie is slecht voor uw hersenen.

Een depressie kan zo'n zware invloed op u hebben dat uw hersencellen erdoor beschadigd raken. Dat zegt tenminste psychiater Owen Wolkowitz, die dit onlangs onderzocht heeft. Volgens Wolkowitz die onderzoeker is aan de University of California, lopen mensen die een zware depressie achter de rug hebben een verhoogde kans op vergeetachtigheid, hersenbloedingen en dementie. Ook vergroot een depressie de kans op aandoeningen als suikerziekte en hart- en vaatproblemen. Waarschijnlijk versnelt depressie het verouderingsproces in het hele lichaam. Hierbij moetje u dan denken aan allerlei beschadigende processen in lichaams- en hersencellen, zoals ontstekingen en oxidatie. Bovendien lijkt het verdedigingsmechanisme van de cellen aangetast. Volgens de onderzoeker moet nog worden uitgezocht of de vervelende gevolgen van persoon tot persoon verschillen en of ze zijn te voorkomen.
(Depression and Anxiety, apr 2010)

Een mens kan letterlijk sterven van de schrik.

Een bekend “broodje aap” verhaal is dat tijdens een ontgroening bij een studentenvereniging iemand geblinddoekt op handen en knieën moet zitten met de boodschap dat hij onthoofd gaat worden. De student valt dood neer als iemand hem daarop in de nek slaat met een natte dweil. Dit verhaal is waarschijnlijk niet waar maar het blijkt wel mogelijk te zijn om echt te sterven van de schrik. Zo werd eind 2009 een 20 jarige Amerikaan tot levenslang veroordeeld omdat hij een 79 jarige vrouw de dood in gejaagd zou hebben. De 20 jarige man was na een mislukte bankoverval het huis van de vrouw binnengevlucht die van schrik een hartaanval kreeg en stierf. De rechtbank oordeelde dat dit dood door schuld was en volgens de Amerikaanse neuroloog Martin Samuels, die deskundige was in deze zaak was dit zeer goed mogelijk. In 2007 publiceerde hij al een artikel waarin hij uiteenzet hoe schrik het hart zo kan beschadigen dat het ophoudt met slaan. Het komt erop neer dat een lichaam in paniek zoveel van het stresshormoon adrenaline kan gaan rondpompen dat het autonome zenuwstelsel de calciumkanalen in het hart wijd open gooit. Nu is calcium noodzakelijk om het hart krachtig te laten samentrekken, maar in dit geval wordt het hart er letterlijk mee overspoeld en kan het onmogelijk weer ontspannen. Het spierweefsel scheurt onder al dat geweld en het slachtoffer valt dood neer.

Het Münchhausensyndroom en Münchhausen by proxy.

Het Münchhausensyndroom is een psychiatrisch stoornis waarbij een patiënt zich herhaaldelijk meld bij hulpverleners met zelf toegebrachte verwondingen of gesimuleerde klachten om zorg en aandacht te krijgen. Vaak meten deze patiënt zich constant weer andere ziekten en verwondingen aan en worden ze dus constant naar andere specialisten verwezen. De patiënt doet dus heel goed zijn of haar best om de hulpverlener bewust te misleiden. Soms ondergaan deze patiënten meerdere overbodige operaties voordat de hulpverlener de juiste diagnose stelt. Soms is dat zeer moeilijk omdat ze vaak zeer veel kennis hebben van alle symptomen en deze bedrieglijk echt kunnen simuleren. De oorsprong van de naam is niet de ontdekker maar de baron van Münchhausen uit het bekende boek, die beroemd is geworden door zijn fantastische, maar duidelijk gelogen verhalen. De verhalen van de baron hadden trouwens niets met ziekte te maken.

Een variant hierop is Münchhausen by proxy, waarbij iemand herhaaldelijk medische hulp zoekt voor bewust gefingeerde stoornissen of ziektes bij een derde zoals bijvoorbeeld een kind. In dit geval gaat het de pleger om de eigen aandacht van medische hulpverleners via een kind of soms ook huisdier. De pleger kan zelfs subtiel zelf de verwondingen toebrengen en het slachtoffer als patiënt aan deze hulpverleners aanbieden. In sommige gevallen is de pleger zelf niet de ouder maar iemand die het kind onder de hoede heeft. De ziekte zou dus ook 'indirect syndroom van Münchhausen' of 'syndroom van Münchhausen via een tussenpersoon' genoemd kunnen worden. De pleger begeleidt het slachtoffer naar artsen en hulpverleners en doet zich daar meestal erg begaan en meelevend voor maar vaak stemt deze ook snel in met voor het slachtoffer vaak belastende onderzoeken, waar een “normale” ouder zich niet zo snel bij neer zou leggen. In dit geval gaat het de pleger om de aandacht die zij of hij krijgt doordat het kind ziek is. Soms heeft dit zelfs ernstige geestelijke of lichamelijke gevolgen voor het kind en kan het zelfs de dood van het kind tot gevolg hebben. Kenmerkend is dat de pleger aandacht krijgt door de ziekte of verwondingen van het kind dat hem of haar toevertrouwd is.

Wat is het Stockholmsyndroom?

Het Stockholmsyndroom is het verschijnsel dat mensen zich onder bepaalde omstandigheden hechten aan de personen die hen ernstig onrecht aandoen bijvoorbeeld dat de gegijzelde sympathie voor de gijzelnemer krijgt. De benaming komt van overval op de Kreditbanken in Stockholm en de daaropvolgende gijzeling van zes dagen in 1973. Hierbij namen de gegijzelden het voor hun gijzelnemers op, zelfs nog na de zesdaagse gijzeling en ook tijdens de verhoren hielden ze zich in ten voordele van de gijzelnemers. Later gaf men dit verschijnsel de naam Stockholmsyndroom. Men neemt aan dat het Stockholmsyndroom tot ontwikkeling kan komen in een omstandigheid waar de gijzelnemer of de dader absolute controle heeft over het slachtoffer of de gegijzelde en naast die absolute controle ook voorziet in de basisbehoeften van het slachtoffer zoals voedsel en beschutting.

Voor buitenstaanders is dit vaak een vreemde situatie, omdat ook de gegijzelde wel weet dat hij of zij zich slechts in een afhankelijke situatie zit als gevolg van wat de gijzelnemer doet. Sommige slachtoffers van misbruik en mishandeling hebben het syndroom ontwikkeld om met het misbruik om te kunnen gaan en zijn zelfs in staat om de dader langdurig te verzorgen en zelfs te verdedigen terwijl ze weten wat hen overkomen is. Wat dan kan voorkomen is dat ze zelfs agressief kunnen zijn naar het gezinslid dat de stilte doorbreekt en de zaak aan de kaak stelt.

Het Limasyndroom is het tegenovergestelde van het Stockholmsyndroom waarbij de dader sympathie krijgt voor het slachtoffer of de gijzelaars. Dit is genoemd naar een gijzelactie op de Japanse ambassade in Lima in 1996, toen leden van een militante beweging honderden mensen gijzelden, binnen een paar uur bevrijden de ontvoerders het grootste deel van de gijzelaars uit sympathie.

Temperament.

Volgende het woordenboek “Van Dale” betekend temperament “natuurlijke gesteldheid van het gemoed” en “levendigheid en vurige aard”. In de Griekse oudheid waren de temperamenten de namen voor vier persoonlijkheidstypen: het sanguinische, flegmatische, cholerische en melancholische temperament. Deze vier persoonlijkheidstypen hebben tot in het begin van de 20e eeuw een rol gespeeld in de psychologie en de psychiatrie. Tegenwoordig gebruikt men nog steeds te term “temperament” in de psychologie maar geeft men hiermee hele elementaire persoonlijkheidskenmerken aan die al in de vroegste kinderjaren zichtbaar zijn. Deze zorgen voor de aanleg van een persoonlijkheid zijn tot zekere hoogte erfelijk bepaald. Het gaat dan bijvoorbeeld om eigenschappen zoals de felheid waarmee op prikkels wordt gereageerd, of iemand zeer actief of rustiger is en of iemand meer introvert of extravert is.

In het oude Griekenland was Hippocrates ervan overtuigd dat gezondheid bij de mens afhing van de balans tussen lichaamssappen en onbalans hier in zou ziekte veroorzaken. Dit wordt de leer der humores genoemd waarbij een overheersing van een van de vier lichaamssappen: bloed, slijm, gele gal en zwarte gal, kon leiden tot een bepaald karaktertype. De zijn de vier temperamenten:

De sanguinicus
Bij deze mensen overheerst het bloed, ze staan verbonden met lucht en zijn opgewekt en vrolijk, maar ook oppervlakkig, snel afgeleid en hebben veel interesses en hebben altijd tijd te kort.

De flegmaticus
Bij deze mensen overheerst het slijm, ze staan verbonden met water en zijn rustig, kalm en reageren vaak onbewogen. Ze laten niet veel mensen toe, zijn dromerig en hebben veel tijd nodig.

De cholericus
Bij deze mensen overheerst de gele gal, ze staan verbonden met vuur en zijn druk en opvliegend, maar ook vasthoudend en actief. Ze hebben een duidelijk doel, nemen de leiding en zijn gefocust op de toekomst.

De melancolicus
Bij deze mensen overheerst de zwarte gal, ze staan verbonden met de aarde en zijn zwaarmoedig, somber en ernstig, maar ook zorgelijk. Ze houden van een overzicht, onthouden goed en denken veel na, vooral om te begrijpen.

De honden van Pavlov.

Ivan Petrovitsj Pavlov werd geboren in 1849 en was een bekende Russische fysioloog en tevens hoogleraar in Sint Pietersburg. Hij deed veel onderzoek op het gebied van de geneeskunde en was vooral geïnteresseerd in het gedrag van mensen en dieren en in het bijzonder de reflexen. Hij is met name bekend vanwege zijn theorie over 'klassiek conditioneren' en ontving in 1904 een Nobelprijs. Reflexen zijn aangeboren automatische reacties, zoals knipperen met de ogen of de zuigreflex en toch is het reflexgedrag op een bepaalde manier te manipuleren. Dit heet conditioneren en met de onderstaande proef wordt het duidelijk gemaakt, deze proef heet dan ook wel 'de honden van Pavlov'.

De honden die meededen aan dit experiment kregen regelmatig een kleine hoeveelheid voedsel aangeboden, dit had als gevolg dat ze begonnen te kwijlen. In dit geval is het voedsel de ongeconditioneerde stimulus met een reflex tot gevolg, namelijk het kwijlen. Tijdens het aanbieden van het voedsel klonk echter ook steeds een neutrale stimulus, namelijk een harde zoemer, de geconditioneerde stimulus. Het tegelijkertijd voedsel en zoemer aanbieden werd een aantal keren herhaald en na enige tijd werd de ongeconditioneerde stimulus (het aanbieden van voedsel) weggelaten en bleken de honden te gaan kwijlen bij het horen van alleen maar de zoemer, terwijl er geen eten werd aangeboden. Doordat het aanbieden van voedsel zo vaak geassocieerd was met de zoemer, had alléén het horen van de zoemer na verloop van tijd hetzelfde effect, namelijk dat de honden begonnen te kwijlen. Dit koppelen van een neutrale stimulus aan een reflex van een ongeconditioneerde stimulus heet conditioneren en dit experiment is voor eeuwig verbonden aan de naam van Pavlov.

Conditioneren werkt ook goed bij mensen, men gebruikt het veel in reclame. Veel reclames voor sterke drank hebben aantrekkelijke jonge dames in bikini in de hoofdrol. Deze jonge vrouwen (de ongeconditioneerde stimulus) roepen bij de meeste mannen van nature een prettig, licht opgewonden gevoel op. De drank wordt hierdoor simpelweg geassocieerd met dit gevoel. Maar ook minder leuke dingen kunnen verbonden raken zoals een geluid dat klonk tijdens een traumatische ervaring wat nog jaren daarna hetzelfde vervelende gevoel kan oproepen.