Manipulatie, slachtofferrol en martelaars

(C) 2010 Hein Pragt

In de oorspronkelijk betekenis is een martelaar of martelares iemand die lijdt of sterft voor zijn of haar geloof, vaak door te worden doodgemarteld. De term wordt ook wel gebruikt voor mensen die zich opofferen voor hun levensvisie of geloof. De status van martelaar is onaantastbaar, over een martelaar mag men niet slecht spreken en een martelaar zal men met respect moeten behandelen. Veel mensen vereren zelfs martelaars waardoor het dus best gevaarlijk kan zijn om iemand martelaar te laten zijn of worden want de martelaar is heilig en onaantastbaar.

Ook slachtoffers krijgen vaak sympathie en medeleven en ook zijn slachtoffers vaak gevrijwaard van elke vorm van kritiek of commentaar, ze zijn een beetje heilig net als de martelaar. Sommige mensen manipuleren vanuit de slachtofferrol en als martelaar hun omgeving, door de ander zich schuldig te laten voelen naar hen toe. Dit kan heel subtiel en schijnbaar zelfs uit liefde en opoffering voortkomen. Wanneer mensen zich zo (schijnbaar) opofferen verwachten ze daar echter vaak ook wel dankbaarheid, respect of waardering voor terug. Kinderen die bijvoorbeeld op deze wijze gemanipuleerd worden hebben dit zelfs soms helemaal niet in de gaten, ze vereren hun schijnbaar zo onbaatzuchtige ouder die hiermee de kinderen aan zich weet te binden. De ouder staat op een onaantastbaar voetstuk en kinderen gaan vaak door het vuur voor deze manipulerende ouder. Vaak duurt het tot middelbare leeftijd voordat men dit patroon doorziet en het kan relativeren en doorbreken.

Vaak komen mensen die zo opgevoed zijn ook weer zelf in vergelijkbare situaties in relaties terecht. Veel van deze mensen zitten vast en opgesloten in een band van emotionele afhankelijkheid en meestal komt men er pas achter als men al behoorlijk in de (emotionele) problemen zit. Maar een ongezonde afhankelijkheid ontstaat niet zomaar, meestal zijn we kwetsbaar door afwijzing in het verleden, een laag zelfbeeld of een te sterke behoefte aan liefde of zelfbevestiging.

Een romantische relatie die verstrikt raakt in emotionele afhankelijkheid ontstaat vaak door een vast patroon. In eerste instantie is er de verliefdheidsfase, deze persoon zal ons geluk en vervulling gaan brengen. Pas na een tijdje begint de manipulatie en controle, de partner moet precies zo zijn en zich gedragen zoals de ander dat wil. De angst dat men niet aan de verwachtingen kan voldoen en schuldgevoelens beheersen dan de relatie. Vaak voelen mensen zich dan al gevangen in een relatie. Hierna volgt meestal een fase waarin de schuld bij de ander komt te liggen en waarbij men alle niet uitgekomen dromen en pijn bij de ander neerlegt. Dit kan weer leiden tot muren rond het hart en vluchtgedrag want men wil niet (opnieuw) gekwetst worden en liefde, intimiteit en wederzijds respect zijn uit de relatie verdwenen. Veel mensen kunnen niet ontsnappen uit zo’n relatie door schuld en angstgevoelens.

Manipulatie is een groot woord met een zeer negatieve klank maar veel mensen gebruiken het als sociale vaardigheid om dingen voor elkaar, of hun zin te krijgen. Manipulatie is een poging mensen of omstandigheden te beheersen door bedrieglijke bedoelingen of beïnvloeding. Er is een enorme variatie aan manipulatie methoden. Deze voorbeelden zijn op zichzelf niet negatief, maar wanneer ze gebruikt worden om de ander te binden of te overheersen zijn ze manipulatief:

• De ander vleien en op een voetstuk plaatsen: “Jij bent de enige die mij kan helpen!”;
• Dingen zeggen als: “Als je echt van me houdt, dan...”;
• Dreigen met gevolgen of nog erger zelfmoord;
• Lijdzaam zwijgen of pruilen en op de vraag: “Wat is er?”, zuchten en zeggen: “O, niks”;
• Iemand onzeker maken door nadruk te leggen op z’n zwakke punten;
• Dreigen de relatie te verbreken;
• Controle houden over de partner en vrijheid beknotten;
• Intimiteit en genegenheid onthouden of afwijzen.

Hoe komt u er uit?

Hoe maakt u zich los van emotionele afhankelijkheid, manipulatie en iemand in de slachtofferrol? De persoon die dit gedrag vertoont zal niet graag veranderen en er dus alles aan doen om de situatie in stand te houden. Om te beginnen moet u eerlijk zijn voor uzelf, geef toe dat u verstrikt bent geraakt in een ongezonde relatie. Daarna kunt u geleidelijk aan veranderingen aanbrengen in de relatie, bezoek de ander wat minder, zet de relatie op een lager pitje en confronteer de partner ermee dat u hulp gaat zoeken voor uzelf en bied aan om samen hulp te vragen. Wees vooral consequent en maak duidelijk dat u zich niet laat manipuleren en blijf uw eigen mening consequent herhalen wanneer de ander met loze beschuldigingen komt en laat u niet verleiden in discussie die als afleidingsmanoeuvre bedoeld zijn, kap dat gewoon af en blijf bij het punt. Loskomen uit ongezonde afhankelijkheid kan erg pijnlijk zijnen er komt vaak veel verdriet en boosheid naar boven, u heeft het gevoel emotioneel misbruikt te zijn. Het is belangrijk om te realiseren dat een gezonde relatie of vriendschap gebaseerd is op wederzijds respect, eerlijkheid en diepe intimiteit en dat er geen plaats is voor onrealistische verwachtingen en ongezonde jaloezie. Wanneer u er samen niet uitkomt, zoek dan professionele hulp.

Wanneer u het idee heeft dat alles tegenzit en dat niemand u begrijpt en dat u niet krijgt wat u verdient, dan is de kans groot dat u zichzelf in een slachtofferrol plaatst. Dit houdt in dat u het ontstaan van negatieve gevoelens en emoties volledig of voor een groot deel bij een ander of bij de omstandigheden neerlegt. De essentie van deze slachtofferrol is dus dat u niet de leiding en verantwoordelijkheid neemt over uw eigen leven, maar dit laat leiden door anderen of omstandigheden. U neemt dus geen of onvoldoende eigen verantwoordelijkheid voor uw leven en wat u overkomt en wat u voelt is het gevolg van omstandigheden en mensen buiten u om. Vaak onderschat men het eigen vermogen en kracht om dit op te lossen en leggen het probleem en de oplossing bij een ander neer. Maar hoe komt het dat mensen zo verschillend reageren op hetzelfde leed, het verschil zit in de wijze hoe men met dit leed omgaat. Het is onze reactie op dit leed en hoe wij er mee omgaan dat bepaalt hoe wij ons voelen. De mens kan zich laten leiden door het leed of het leed gebruiken voor persoonlijke groei en ontwikkeling.

Pas op met de beschuldigende vinger van de slachtofferrol.

Een van de problemen met de beschuldiging dat iemand een slachtofferrol aanneemt is dat hier geen weerwoord voor is, wanneer men ontkent is men slachtoffer van een onterechte beschuldiging dus slachtoffer. Hetzelfde gaat op voor de ontkenningsfase, u zegt "jij zit in de ontkenningsfase" de ander zegt "Ik? Nee hoor!" en u zegt "zie je wel, je ontkent het". Door de beschuldiging zelf bent u al monddood gemaakt. Hetzelfde gaat dus ook op voor de beschuldiging van de slachtofferrol. Wel even iets om over na te denken.

Vrijwel iedereen voelt zich wel eens alleen in een relatie. Ruzie en wrijving komen in alle partnerrelaties voor. Vaak komen mensen daar samen weer uit, maar niet altijd. Wanneer ergernis en ruziemaken een patroon gaan vormen - iets waarvoor beide partners even verantwoordelijk zijn - spreek je van relatieproblemen. En als je eenmaal in zo'n patroon zit, versterken je partner en jij alleen maar meer de negatieve eigenschappen en gedragingen van elkaar. In dit boek wordt helder beschreven hoe dit patroon van negatieve wederzijdse beïnvloeding kan ontstaan en hoe je het kunt doorbreken. Aan de hand van praktische oefeningen en tips kunnen partners zelf aan de slag gaan om samen het tij te keren. Omgaan met relatieproblemen beschrijft op een toegankelijke manier de mogelijkheden en vaardigheden om inzicht in je eigen relatie te krijgen en om aan een goede relatie te werken. De talrijke voorbeelden van gesprekken en therapiesessies uit de praktijk maken het boek prettig leesbaar. Dit boek is een waardevolle handleiding voor iedereen die zijn relatie wil verbeteren. Het is geschreven voor zowel partners die eigenlijk niet meer weten wat ze nog samen doen als voor mensen die zeker samen willen blijven, maar niet weten hoe ze van die vervelende ruzies af moeten komen.

Hoe komt het dat liefdesrelaties soms vastlopen? Is uit elkaar gaan het enige dat er dan opzit? Hoe kun je een relatie leefbaar houden én inhoud geven? Wat is liefde eigenlijk? Met deze en dergelijke vragen als uitgangspunt schreef Riekje Boswijk-Hummel dit boek. Eerst schetst zij welke krachten er tussen partners werkzaam zijn, waar die vandaan komen en hoe ze in elkaar kunnen haken, waardoor een relatie kan vastroesten in rollen en patronen. Vervolgens toont zij aan dat de enige wezenlijke verandering in zo'n situatie de persoonlijke verandering van beide partners is. Wat er binnen een relatie tijdens dergelijke persoonlijke veranderingsprocessen kan gebeuren beschrijft zij in het laatste onderdeel van het boek: een prachtige weergave van de groei naar zelfstandigheid en volwassenheid. Liefde ontwikkelen blijkt een diepgaand en vérstrekkend transformatieproces te zijn. Riekje Boswijk-Hummel put bij het schrijven geheel uit persoonlijke ervaringen en weet de essentie daarvan op een heel eigen, emotioneel doorvoelde en verhelderende wijze in haar boeken te verwerken.

In het verleden werden relaties voor het leven aangegaan, die koste wat kost moesten blijven bestaan. Vaak kenden de partners elkaar niet eens of nauwelijks, voordat zij gingen trouwen. Tegenwoordig zien we het andere uiterste: veel mensen verbreken liever hun relatie dan dat ze enkele belangrijke compromissen moeten sluiten om de relatie in stand te houden. De vreugde en de problematiek van relaties blijven ieder mens, waaronder ook de vele psychologen en relatietherapeuten, boeien. Wie echter inzicht verwerft rond de zeven spirituele wetten van relaties kan zich heel wat leed besparen. Deze zeven wetten zijn: betrokkenheid, gezamelijkheid, groei, communicatie, spiegeling, verantwoordelijkheid en vergeving. Ferrini legt helder en overtuigend uit hoe deze wetten van invloed zijn op onze relaties. De drie delen van het boek gaan respectievelijk over alleen zijn, het hebben van een relatie en ten slotte het veranderen of (liefdevol) afsluiten van een bestaande relatie. Mensen die bereid zijn de volle verantwoording voor hun helingproces te dragen en vergevingsgezind zijn, zullen zich aangesproken voelen door Ferrini´s benadering van de relatieproblematiek. Zij leren dan onder meer in te zien hoe partners kunnen communiceren zonder daarbij bevooroordeeld te zijn of elkaar verwijten te maken, en hoe zij elkaar de ruimte kunnen geven om te blijven groeien.