Integriteit

Over integriteit en integer gedrag als leefwijze.

(C) 2001 Hein Pragt

Dit artikel gaat over integriteit, we gebruiken het woord integriteit vaak om een oordeel over het karakter en het gedrag van een persoon uit te drukken. Het woord integriteit is afgeleid van het Latijnse 'integritas' dat heelheid, intact zijn, eerlijkheid, maar ook fatsoen betekent. Mensen die we integer noemen hebben over het algemeen de eigenschap dat ze doen wat ze zeggen en zeggen wat ze doen, kortom ze houden zich aan wat ze gezegd en beloofd hebben. Ze handelen in overeenstemming met hun principes en houden zich aan de verplichtingen die ze op zich genomen hebben. Ook in moeilijke omstandigheden als er druk wordt uitgeoefend om van principes af te wijken, afspraken niet na te komen of niet loyaal te zijn, dit noemen we consistent gedrag. Als iemand tegen de komst van een afkickcentrum in zijn buurt is maar niets van zich laat horen als het in de buurt naast hem komt handelt deze persoon inconsistent. Een persoon die integer is gedraagt zich consistent op verschillende momenten en in verschillende situaties. Er zijn een aantal persoonlijke eigenschappen die aan iemands betrouwbaarheid bijdragen zoals eerlijkheid, openheid, oprechtheid, loyaliteit, toewijding en harmonie.

De reden dat veel mensen integriteit belangrijk vinden is dat we belang hebben bij de betrouwbaarheid van mensen, in het algemeen of in specifieke rollen. In een samenleving als de onze hebben we meestal met mensen in bepaalde rollen te maken. We letten dus slechts op een beperkt deel van zijn gedragingen. Het interesseert ons niet of een winkelier z'n vrouw bedriegt, als hij ons maar niet bedriegt tijdens zijn werk. We willen er zeker van zijn dat we iemand in een bepaalde rol kunnen vertrouwen. Een bijzondere rol in dit opzicht nemen ambtenaren in. Als een garage een slechte auto verkoopt, dan kunt u het onrecht verhalen via een brancheorganisatie, de consumentenbond of de ANWB. Burgers zijn vaak voor allerlei voorzieningen en diensten afhankelijk van ambtenaren. Als iemand slecht behandeld wordt bij de Belastingdienst dan heeft hij niet veel mogelijkheden om verhaal te halen. Ook kan hij niet naar een ander kantoor stappen zoals dat in het bedrijfsleven wel mogelijk is. Aan ambtenaren stellen we dus hogere eisen dan aan een winkelier.

Persoonlijke integriteit als leefwijze is een bewuste keuze die u kunt maken om uw eigen leven in te richten. Het is niet een keuze voor een eenvoudige wijze van leven maar wel een keuze die uw leven een stabiele inhoud kan geven. Als u integer wilt zijn beseft u dat u verplichtingen heeft tegenover uzelf en anderen. U zou kunnen zeggen dat u bepaalde dingen niet doet omdat u dat soort persoon niet bent. Iemand die integer is beseft zich dat er waarden zijn die een centrale rol in het leven spelen waarmee u uzelf mee identificeert en die u koestert. Persoonlijke integriteit heeft verder te maken met op komen voor uw overtuigingen, zonder dit op te dringen aan andere mensenm, u kunt mensen beter overtuigen door een goed voorbeeld te zijn.

Ook is persoonlijke integriteit sterk verweven met zelfrespect, moed, trouw, loyaliteit, standvastigheid, eer en trots. Integriteit staat voor sommige mensen (die meestal niet zo integer zijn) gelijk aan naïef zijn, echter om u tegen allerlei valkuilen te beschermen die uw integriteit in gevaar kunnen brengen is een realistische kijk op uw omgeving en de wereld noodzakelijk.

• Zeggen wat u doet en doen wat u zegt;
• Uzelf aan principes en overtuigingen houden;
• Consequent handelen naar uw eigen normen en waarden;
• Uzelf ook onder druk aan uw afspraken houden;
• Uzelf en anderen vertrouwen tot het tegendeel is gebleken;
• Niet omkoopbaar zijn of uit eigenbelang van uw principes afwijken;
• Vrijmoedig spreken en voor uw mening uitkomen waar dat nodig en mogelijk is;
• Een besef van gezonde eigenwaarde hebben. (Dit is iets anders is dan narcisme, eigenliefde of eigenbelang).

Persoonlijke noot: In onze maatschappij waar naar mijn mening Hedonisme (de stroming die lust als hoogste beginsel neemt)hoogtij viert zou een beetje meer integriteit naar mijn mening erg welkom zijn. Gelukkig valt mij steeds meer op dat bedrijven meer belang hechten aan integiteit van hun werknemers en dat dit ook duidelijk uitgedragen wordt.

(C) 2009 Hein Pragt

Waarom is integriteit voor mij en voor heel veel organisaties zo belangrijk. De betekenis van het Latijnse woord 'integer' zegt wel iets namelijk; "heel, af, volmaakt, ongeschonden, gaaf". Integriteit is dus te vertalen met heelheid, ongeschonden of niet gekwetst zijn. Integer handelen is dus "in wat ik zeg en doe wil ik ten opzichte van anderen heel blijven". Met andere woorden open zijn, eerlijk, handelen uit overtuiging, zonder vooroordeel of veroordeling, geen verkeerde bedoelingen hebben, niet willen krenken, niet liegen, niet bedriegen of omkopen. U kunt leren wat integriteit is maar echt integer handelen, zegt altijd iets over uw grondhouding en uw eigen innerlijke diepste overtuiging. Integriteit is belangrijk in alles aspecten van het leven of het nu om werk gaat, om omgang met vrienden, verenigingen of in de liefde.

De huidige media leert ons helaas iets anders, wanneer men de soap series zou moeten geloven, die veel mensen tegenwoordig toch als afspiegeling van de maatschappij zien, dan is list en bedrog en het recht van de sterkste de norm. Integriteit is voor watjes lijkt de norm en integer gedrag is zeker niet "cool'. Niet integer gedrag is stoer en trekt kijkcijfers, soms laat ik me verleiden om naar een programma als "big brother" of "de gouden kooi" te kijken waar ik dan maar kort met plaatsvervangende schaamte en walging naar kan kijken. Wanneer dit het lichtende voorbeeld moet zijn voor onze jeugd dan heb ik niet veel vertrouwen meer in de toekomst.

Helaas geven onze politici, artiesten en andere personen die in de publieke belangstelling staan ook nog eens veel verkeerde voorbeelden. Elkaar afzeiken, beetnemen, beledigen, voor gek zetten, met de ellebogen werken om zelf vooruit te komen, het lijkt het gereedschap van veel succesvolle bekende Nederlanders. Wanneer deze personen er ook nog mee weg komen of er zelfs een voordeel mee behalen zetten ze helaas de norm voor de rest van de Nederlanders en vooral voor de jeugd. Wethouders die opscheppen over prostitueebezoek, ambtenaren die smeergeld krijgen van aannemers, burgemeesters die financieel hun privé leven en baan door elkaar laten lopen, ambtenaren die informatie lekken om hun zin door te drijven of die hun ambt misbruiken om ergens onder vandaan te komen, dit zijn allemaal gevallen van integriteitschendingen. Het grote gevaar is in deze dat wanneer dit zo vaak voorkomt dat mensen dit als norm en excuus gaan zien voor hun eigen gedrag.

Gelukkig worden begrippen als integriteit en waarden en normen steeds belangrijker, zeker in de politiek. In de laatste verkiezingscampagnes speelden integriteit en normen en waarden een belangrijke rol maar helaas kunnen veel politici niet goed aangeven waar het om gaat. Veel discussies lopen door elkaar heen zoals die over normen en waarden op straat en op school. Maar strenger aanpakken en onrecht met een ander onrecht compenseren, kwaad met kwaad vergelden, respect afdwingen, elkaar nog beter in de gaten houden (camera toezicht), de ander met harde hand een mening opdringen en harder aanpakken zijn geen uitingen van integer gedrag en zeker geen oplossing van de problemen.

Hoe kunnen we deze problemen dan wel oplossen, door les te geven in integriteit en respect, door goed voorbeeld te geven ook in leiderschapsstijl, door eerlijke en heldere wetten en regels, eerlijke controle en handhaving, straffen die in maat zijn met het vergrijp, begeleiding en vooral beloning van goed en integer gedrag, dat is een integere aanpak. Ik denk zelf dat bekende Nederlanders, politici en de media hier een belangrijke voorbeeld rol zullen moeten hebben en ik denk dat daar onze aandacht ook op gericht moet zijn. Goed voorbeeld doet volgen.

Je eigen integriteit is je kostbaarste kwaliteit in je werk en leven. Je wordt er echter niet mee geboren. Je integriteit is een gevolg van je gedrag. Bij anderen herkennen we het snel. Toch is het niet eenvoudig je eigen integriteit te organiseren. Dit boek legt uit wat goede mensen beter doen. Het helpt je om je integriteit overeind te houden in de drukte van het dagelijks leven. Welk gedrag moet je vertonen zodat anderen jou respecteren ook als je een keuze maakt die afwijkt? Voor het ontwikkelen van integriteit is het nodig dat je: Aandacht hebt voor je morele intuïtie en je gevoelens zodat je morele problemen herkent als ze aan de orde zijn; Redelijke argumenten kunt formuleren en een weloverwogen keuze maakt en die met anderen bespreekt; Moed ontwikkelt om dat te doen wat je moreel juist vindt. Dit boek is een geïntegreerde, sociaalpsychologische en filosofische behandeling van integriteit die uitlegt hoe het in de praktijk werkt; hoe je een 'streetwise' moraal ontwikkelt. Overwin de angst om open te staan voor een moreel perspectief op je leven. Overstijg de gewoonte je mening uit de krant te halen. En leer redelijke argumenten te formuleren. Dit boek is een handleiding bij integriteitstrainingen in bedrijf of organisatie. Het uitgangspunt daarbij is dat integriteit, of het vermogen om dicht bij je morele zelf te blijven, goed is voor de sfeer op het werk en voor het werkresultaat. En dat komt omdat een integer iemand veel beter in staat is om met belangenconflicten om te gaan dan iemand die slechts sociaal gewenst gedrag vertoont. De training in het boekje bestaat grofweg uit twee onderdelen: enerzijds uit een berg losse informatie over morele principes, morele intuitie en sociale psychologie, anderzijds uit een vormeloze hoop voorbeelden, ludieke illustraties, stappenplannen en casussen. Het zijn vooral deze uitbundig voorkomende voorbeelden die een goed begrip van het betoog verhinderen en daarmee het slagen van de training in de weg staan. Met name tegen het einde van het boekje waaiert het verhaal alle kanten op en snijdt het zaken aan die het kader van een bedrijfstraining ver te buiten gaan.

Integriteitstrainingen zijn big business. Een leger van adviesbureaus bestookt de overheid met een veelbelovend trainingsaanbod. Er zijn tegenwoordig nog maar weinig ambtenaren die in de afgelopen jaren niet op cursus zijn geweest. Zowel aanbieders als afnemers koesteren kennelijk hoge verwachtingen van integriteitstrainingen. Maar zijn deze positieve verwachtingen ook realistisch? Zijn integriteitstrainingen daadwerkelijk effectief? En welke factoren zijn van invloed op de mate waarin ambtenaren profijt van een training hebben? Dergelijke vragen zijn uiterst relevant voor de praktijk. Ze hebben echter tot dusverre nog maar weinig aandacht in de wetenschap gekregen. Het onderzoek waarover in dit boek wordt gerapporteerd, vormt in dezen een uitzondering. In vier gemeenten is voor een periode van een half tot driekwart jaar nagegaan hoe ambtenaren zich ontwikkelden wat betreft hun integriteit. Hierdoor is een goed gedocumenteerd beeld verkregen van de mate waarin de trainingen die in twee gemeenten plaatsvonden effectief zijn, en van factoren die op deze effectiviteit invloed hebben. De auteurs zijn verbonden aan de Afdeling Bestuurswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam.

Integriteit gaat niet alleen over de grensgevallen van fraude en corruptie. In toenemende mate ontdekken organisaties in de publieke en private sector dat integriteit vooral te maken heeft met een van de grondbetekenissen van de Latijnse stam van het woord: heelheid. We hebben het dan over het totale beleid in een organisatie. Verantwoordelijkheid, transparantie en vertrouwen zijn de bouwstenen voor een stabiele omgeving waarin mensen zich veilig weten en goed presteren. Integriteit is een trefwoord dat dit alles omvat. Hoe kan integriteit worden gemanaged? Daarover gaat dit boek. Het begint met een diepgravend onderzoek naar de betekenis van het woord integriteit. Vervolgens wordt onderzocht wat integriteit betekent in het openbaar bestuur, in bedrijven en organisaties. Aan de praktijk wordt veel aandacht besteed, want daar valt veel van te leren. Praktijkdeskundigen uit de overheid, de financiële wereld en de productiesector leggen uit hoe integriteitsvragen in hun organisatie worden aangepakt. Het resultaat is een veelzijdig boek, dat de actuele stand van zaken opmaakt in het denken over, en het beleid ten aanzien van integriteitsmanagement. Prof. dr. Ronald J.M. Jeurissen is als ethicus verbonden aan EIBE/Instituut voor Verantwoord Ondernemen van Universiteit Nyenrode. Prof. dr. Bert (A.W.) Musschenga is als ethicus verbonden aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

In onze samenleving wordt van ambtenaren, politici, professionals maar ook van mensen buiten een beroep of rol verwacht dat ze integer zijn en zich integer gedragen. Maar wat houdt integriteit nu eigenlijk in? Wanneer is iemand echt integer? Waarom is integriteit zo belangrijk? Dit boek gaat in op bovengenoemde vragen. Het boek onderscheidt zich van andere publicaties over dit onderwerp doordat het zich niet beperkt tot normatieve kwesties in een of meer praktijkvelden maar een omvattende theorie biedt. De auteur legt uit hoe de integriteit van een mens zich tot diens identiteit verhoudt, verheldert wat er nieuw is aan het hedendaagse begrip van integriteit en waardoor het zo populair is en laat zien hoe integriteit zich verhoudt tot begrippen als het geweten, authenticiteit, loyaliteit en vertrouwen. Integriteit is bedoeld voor wetenschappers en studenten filosofie, pedagogie, psychologie, rechten, bestuurskunde en economie. Het is tevens interessant voor bestuurders, beleidsmakers en anderen die hun inzicht in de aard en achtergronden van integriteitsproblemen willen verdiepen.

In dit boek wordt het onderwerp integriteit vanuit verschillende invalshoeken benaderd. Diverse thema's uit de praktijk komen aan bod, bijvoorbeeld: hoe moeten misdragingen buiten werktijd van ambtenaren worden beoordeeld, en waar zitten de kwetsbare functies binnen organisaties? Vanzelfsprekend is ook een deel gewijd aan theoretische verdieping.

Bouwen aan integriteit gaat over integriteitontwikkeling in de bouw. De boodschap van het boek is dat de mentaliteit van bouwers en van opdrachtgevers moet veranderen. Dat kan door een kopgroep van bouwbedrijven te vormen die succesrecepten voor integriteitontwikkeling toepassen die voor de gehele sector bruikbaar zijn. Op die manier kan het ontstane wantrouwen tussen bouwers en opdrachtgevers worden gekeerd.

Samen verantwoordelijk

Het boek laat zien dat integriteit een opgave is waarvoor bouwer en opdrachtgevers samen verantwoordelijk zijn. Integer zijn betekent ergens voor staan, je kernwaarden bepalen en dat naar binnen (eigen organisatie) en naar buiten (klanten en opdrachtgevers) uitdragen en handhaven. In goede en in slechte tijden. Het boek laat ook zien dat integriteit een noodzakelijke voorwaarde is voor een gezonde, transparante en innovatieve bouwsector.

Wantrouwen

De auteurs hielden tientallen interviews en een strategiediscussie met bouwers en opdrachtgevers. Daaruit blijkt dat er twee kampen zijn die elkaar tegenwerken en wantrouwen. De (publieke) opdrachtgevers vinden de bouwers onbetrouwbaar omdat ze niet eerlijk zijn en te weinig transparant. De bouwers zien opdrachtgevers niet als volwaardige partner omdat ze zich verschuilen achter regels en de politiek en omdat ze onvoldoende deskundig zijn. Bouwen aan integriteit is vooral een praktisch boek. Het biedt bouwbedrijven een concreet instrumentarium om integriteit in hun organisatie te versterken. De auteurs hebben hun ervaringen met integriteitontwikkeling en cultuurverandering in andere sectoren vertaald naar de bouwwereld. Het programma bouwt voort op methoden die zijn ontleend aan integriteitprogramma's bij politie, belastingdienst, ministeries, gemeenten, etc. De onderdelen van het programma hebben hun effectiviteit bewezen.

De discussie over maatschappelijk ondernemen loopt, niet in het minst in kringen van ondernemers en managers zelf. Dat is een gelukkige zaak. Zij vormt een tegenkracht tegen ontwikkelingen die tenderen naar versmald economisch denken en verharding van het kapitalisme. In die discussie wordt naar mogelijkheden gezocht om (organisatie van) de arbeid, de ondernemingsgewijze productie en de economische orde te begrijpen in en afgestemd te houden op de menselijke en maatschappelijke context. Die is er voorwaarde voor en krijgt er haar concrete contouren door. De (bedrijfs-)-ethiek komt de eer toe hier een voortrekkersrol te hebben vervuld. - Moet die discussie ver-zwaard worden met de introductie van spiritualiteit? Naast de vragen rond arbeid en onderneming stellen zich ook die naar integriteit en leiderschap. Het spirituele perspectief verruimt en verheldert de probleemstelling. De bijdragen in deze bundel werken dat langs verschillende lijnen uit.

Wie de integriteit van zijn organisatie wil managen, moet als manager zelf integer zijn, zo begint het boek. Integer betekent zoveel als eerlijk, gaaf, betrouwbaar, authentiek, in dit geval bedoeld als kenmerken van houding, beslissingen en gedrag van een manager. Dit klinkt nog rijkelijk vaag, maar Muel Kaptein (werkzaam bij KPMG-accountants/adviseurs en als hoogleraar aan de Erasmus Universiteit) weet het concept niet alleen analytisch te verhelderen, maar ook voor de praktijk handen en voeten te geven. Integriteit wordt vooral op de proef gesteld als er dilemma's zijn, zoals wel of geen commissie (lees: smeergeld) betalen als van het binnenhalen van een grote order een heleboel werkgelegenheid afhangt. Het (actuele en helder geschreven) boek wijst de weg in een lastig, nog tamelijk onontgonnen terrein; het levert een goede bijdrage aan managementleer zowel als bedrijfsethiek.

Met haar indringende voordracht over de integriteit van de overheid, zette wijlen minister Dales in 1992 'integriteit' duidelijk op de politieke en ambtelijke agenda. Nadat in eerste instantie de aandacht vooral uitging naar repressieve maatregelen, ontwikkelden drie filosofen een integriteitsbeleid dat recht doet aan al die medewerkers die 'het goede willen doen'. Dit beleid gaat uit van de gedachte dat de integriteit van een organisatie staat of valt met de kwaliteit van het 'individuele morele oordeelsvermogen' van elke medewerker. Deze bundel bevat onder andere achtergrondartikelen over relevante historische ontwikkelingen en een introductie van de trainingsmethode. Andere bijdragen gaan in op aspecten van de trainingsmethodiek, integriteit als professionele verantwoordelijkheid en op voorbeelden uit verschillende velden, zoals het onderwijs en de gezondheidszorg. Bureau Integriteit van de gemeente Amsterdam vormde in dit proces een ideale partner en ontwikkelplek. Alle auteurs hebben praktijkervaring met het besproken model. De bundel is tot stand gekomen onder redactie van de filosofen Jos Delnoij, Frans Geraedts en wijsgerig socioloog Jan Laurier. Onmisbaar voor vakethici, integriteitsfunctionarissen, raadsgriffiers en politici, hoofden P&O en gemeentesecretarissen, adviseurs op het gebied van integriteit en organisatiedeskundigen.