Stereotypes en de eerste indruk

(C) 2011 Hein Pragt

Wanneer we iemand voor het eerst zien dan proberen onze hersenen deze persoon in te delen en van eigenschappen te voorzien. Zonder dat we deze persoon gesproken hebben of iets over deze persoon gehoord hebben, vormen we al een beeld van deze persoon. Naderhand kunnen, en zullen we dit beeld wel bijstellen maar de eerste indruk is heel belangrijk. De eerste indruk die we vormen wordt grotendeels bepaald door gezichtsuitdrukking, lichaamshouding, aantrekkelijkheid, kleding en door specifieke uiterlijke kenmerken. Binnen een paar seconden vormen we een beeld over iemands intelligentie, zorgvuldigheid, zelfvertrouwen, opgewektheid en seksuele geaardheid. Hier spelen ook zeker indrukken mee die we als een soort van bibliotheek opgebouwd hebben in ons leven, van eigenschappen van mensen die dezelfde uiterlijke kenmerken hebben. Dit voeren we zelfs vaak door, wanneer iemand aan één van de kenmerken voldoet, dan kennen we hem of haar ook de rest van de eigenschappen van de andere persoon toe.

De meeste bekende stereotypering is die van de blonde vrouw, maar andere voorbeelden zijn dat mensen met een bril meestal als intelligenter en saaier zijn en mensen met dunne lippen gewetensvol, mannen met een breed gezicht en een terugtrekkende haargrens dominant en mensen met een rond gezicht, grote ogen en een kleine neus zwak, lief en passief ingeschat worden. Het werkt ook twee kanten op, mensen die een bepaalde eigenschap toebedeeld krijgen op basis van hun uiterlijk zullen zo ook door hun omgeving behandeld worden waardoor mensen zich hier op de duur ook naar zullen gaan gedragen. Vanuit de evolutie is dit snelle oordelen heel goed te verklaren, want als men elke nieuwe persoon apart moet beoordelen heeft men constant een achterstand en het is dus handiger om iemand snel in te delen als goed of slecht, vriend of vijand, betrouwbaar of onbetrouwbaar. Vaak klopt dit stereotype meestal ook vrij goed, zeker wanneer men iets meer levenservaring heeft. En dan is er nog een tweede mechanisme waarmee we onbewust en razendsnel een nieuwkomer in de 'in-groep' of 'uit-groep' plaatsen. Mensen vragen zich namelijk onbewust af of deze nieuwe persoon past bij 'ons soort mensen' want de mens heeft van nature nog steeds de neiging om veiligheid te zoeken en deze denkt hij te vinden bij soortgenoten en metgezellen.

Tegenwoordig gebruikt men kleding zeer sterk om een beeld van zichzelf te geven. Mensen kleden zich naar de groep waar ze zichzelf mee verbonden voelen, maar ook tatoeages, piercings en sieraden bepalen hoe we ons presenteren. Dit slaat soms zo ver door dat mensen een stijl kopiëren zonder de achterliggende filosofie te kennen en de term hiervoor is “wannabe”, iemand die zich probeert voor te doen als iemand die hij of zij in werkelijkheid niet is maar wel graag zou willen zijn. U kunt proberen wanhopig te voldoen aan het beeld wat u wilt uitzenden en wat men van u verwacht, maar of dat op den duur vol te houden is, dat is nog de vraag. Aangezien u maar een aantal dingen kunt beïnvloeden en de meeste dingen die uw beeld bij de ander oproept non-verbaal en onbewust zijn werkt het toch het beste wanneer uw uitstraling overeenkomt met uw innerlijk. Wat voor zin heeft het om bij een groep te willen horen die u uiteindelijk toch niet zal accepteren of een indruk te wekken waar u steeds meer moeite voor moet doen om hier aan te blijven voldoen. Neem als voorbeeld het meisje dat er alles aan doet om bij de groep populaire meisjes te horen om er dan achter te komen dat ook deze groep “mindere” meisjes toelaat om zelf een hogere status te kunnen laten zien. Uiteindelijk zal ze er vaak achter komen dat ze zichzelf voor de gek zit te houden en ongelukkiger worden omdat ze zichzelf anders voordoet dan ze werkelijk is.

Maar als man op vrijersvoeten is het wel belangrijk om bijvoorbeeld te weten dat witte sokken een bepaald beeld uitstralen (wat helemaal niet terecht hoeft te zijn) en dat bepaalde kleding, gedrag, lichaamsbeharing en sieraden een afstotende werking hebben op de meeste vrouwen waardoor men al niet verder komt dan de eerste indruk. Maar het heeft ook geen zin om zichzelf modern en trendy te gaan kleden als men eigenlijk een saaie piet is, ook dat geeft een verkeerd beeld wat later erg kan opbreken. Probeer kleding missers te voorkomen maar u niet anders voor te doen dan u werkelijk bent, uiteindelijk zult u door de mand vallen wanneer iemand u beter leert kennen en zijn of haar eerste indruk zal bijstellen.

Trainen van de eerste indruk.

Veel mensen zullen in hun leven meemaken dat ze in korte tijd een beoordeling krijgen en er zijn dus veel trainers die aangeven dat men zichzelf kan trainen om een bepaalde indruk die men van zichzelf wil geven ook echt uit te stralen. Een goed voorbeeld is een sollicitatiegesprek waarbij een bedrijf vaak de keuze heeft uit zeer veel geschikte kandidaten en een keuze zal moeten maken die vaak op de indruk die iemand gemaakt heeft gebaseerd zal zijn. Aangezien blijkbaar negentig procent van de eerste indruk gebaseerd is op lichaamstaal kun je daar (volgens de trainers) flink aan werken. Men kan leren om op een goede wijze handen te geven, oogcontact te maken en geschikte kleding te dragen.

Maar kunt u zichzelf wel anders voordoen dan u werkelijk bent en kunt u dan ook goed functioneren in deze functie in dit voorbeeld van een sollicitatiegesprek. Die eerste indruk die we van iemand vormen is gebaseerd op de onbewuste verwerking van een enorme hoeveelheid informatie die we niet kunnen beïnvloeden zoals haargrens, kaaklijn, neus–kin-afstand, mimiek, algemene lichaamshouding, taille–heup-verhouding, stem, taalgebruik, accent en oogopslag. Er zijn zoveel zaken op non-verbaal vlak die het totaalbeeld bepalen dat het bijna ondoenlijk is om deze allemaal te beheersen en te beïnvloeden. Een ervaren personeelschef zal door deze zaken heen prikken, u kunt uzelf conservatief kleden om de indruk van degelijk en betrouwbaar te wekken maar uw lichaamstaal en uw non-verbale informatie kan u al snel verraden. We kunnen de basis sociale vaardigheden zoals goede manieren oefenen en daarmee de indruk die we van onszelf willen geven beïnvloeden maar we zullen ook moeten accepteren dat een groot deel van wat we non-verbaal communiceren niet onder onze controle staat.

De eerste indruk bij eerste afspraakjes of sollicitaties wordt over het algemeen belangrijk gevonden. De auteur, hoogleraar Sociale Psychologie in Nijmegen, behandelt drie invalshoeken bij een eerste indruk. De eerste serie hoofdstukken gaat over hoe wij ons een indruk vormen van anderen. Daarbij komen factoren aan de orde als: invloed van uiterlijk, non-verbaal gedrag en intuitie, stereotypen en labeling, persoonlijkheid, macht en afhankelijkheid. De tweede serie hoofdstukken gaat over hoe we zelf indruk kunnen maken op anderen. Factoren die hierin een rol spelen, zijn: sociale antennes, gevaren van zelfpresentatie, en de zichzelf bevestigende voorspelling. Het derde deel gaat over hoe de wederzijdse indrukken elkaar beinvloeden tijdens twee situaties: solliciteren en daten. Eerder genoemde factoren komen in deze hoofdstukken weer terug. Het boek is een grondige studie van het fenomeen 'eerste indruk' en bevat (in het boek in te vullen) zelftesten. Het is prettig geschreven en helder van opzet en kan daardoor een breed publiek bereiken.

Waarom is de eerste indruk zo belangrijk en waarom nemen mensen zo makkelijk gedragingen en meningen van anderen over? Hoe kunnen we deze sociale beïnvloeding verminderen en waarom voelen we ons aangetrokken tot sommige mensen en niet tot andere? Dat zijn slechts enkele van de vele onderwerpen die in dit boek aan bod komen. Ze hebben alle betrekking op de sociale psychologie, het wetenschapsdomein dat onderzoekt hoe mensen zich in hun gedrag, hun gedachten en gevoelens laten beïnvloeden door anderen en hoe ze die anderen ook zelf beïnvloeden. In deze inleiding laten vier psychologen en een sociaal pedagoge de lezer kennismaken met het vakgebied van de sociale psychologie. Het boek werd in de eerste plaats geschreven voor hogeschoolstudenten, maar is door de vlotte schrijfstijl ook toegankelijk voor de geinteresseerde leek. Na een woord vooraf, waarin we kennismaken met verschillende soorten wetenschappelijk onderzoek, wordt een algemeen beeld geschetst van de sociale psychologie. Vervolgens wordt ingegaan op uiteenlopende onderwerpen als de sociale waarneming, de constructie van het zelfbeeld, de groepsperceptie, attitudes, sociale normen, macht en onmacht, agressie en conflict etc. De theoretische inzichten worden steeds verduidelijkt met verwijzingen naar onderzoeken en voorbeelden uit het dagelijkse leven. Een aantal hoofdstukken start bovendien met gerichte vragen.

Wanneer men meer wil weten over sociale psychologie, wordt men doorgaans geconfronteerd met uitgebreide inleidingen vol citaten en verwijzingen. Deze "Kleine sociale psychologie" is anders opgezet en nodigt uit tot lezen door de populaire stijl met veel illustratieve voorbeelden. Het biedt de lezer een raamwerk van kennis die aansluit bij zijn eigen belevingswereld en die hem helpt zijn ervaringen in een breder perspectief te plaatsen. Dit maakt het boek geschikt voor al die opleidingen waar een inleiding in de sociale psychologie op het programma staat, waar gebruik wordt gemaakt van sociaal psychologische begrippen en waar men wil aansluiten bij de ervaringen van de studenten, zoals middelbare opleidingen sociaal pedagogisch werk, arbeidstherapie, activiteitenbegeleiding, personeelsbeleid, verpleegkunde en verzorgende beroepen.

De sociale psychologie, ook wel gedragsleer genoemd, is een vakgebied dat zich lastig laat afbakenen. Zeer veel thema's vallen eronder en de visies daarop van sociaal-psychologen lopen sterk uiteen. In dit boek wordt dan ook niet geprobeerd een enge omschrijving van het begrip 'sociale psychologie' te geven, maar passeert een aantal feiten en ideeën over het gedrag van individuen in groepen de revue. Eerst ligt de nadruk op het individu, daarna op hoe het individu in de wereld staat, anderen waarneemt en met hen omgaat. Vervolgens komt het gedrag in en van groepen aan de orde. Tenslotte laat het boek zien dat sociaal-psychologische inzichten steeds vaker worden toegepast, op allerlei gebied, bijvoorbeeld in de gezondheidszorg, in de sport, in instellingen en in organisaties.