Naakt in de schilderkunst

Le Déjeuner sur l'herbe

(C) 2010 Hein Pragt

In de kunstgeschiedenis ontstond er regelmatig beroering als een vrouw naakt werd afgebeeld en een van de beroemdste voorbeelden komt uit de tweede helft van de 19de eeuw van de kunstenaar Eduard Manet. Hij schilderde een naakte vrouw tussen twee eigentijds geklede heren met de titel 'Le Déjeuner sur l'herbe' en veroorzaakte hiermee in Parijs in 1863 een enorm schandaal. Er ontstond een discussie of de vrouw naakt of bloot was, bloot is zonder kleren aan en naakt zijn bijvoorbeeld de goden en godinnen want zij hebben nooit kleding aangehad. Het verschil was toch bepalend of het schilderij wel of niet geaccepteerd werd. De grap is dat Manet de suggestie wilde wekken dat de vrouw op het schilderij een ordinaire blote prostituee was. Echter jaren later ontdekte een kunsthistoricus dat de inspiratiebron van deze figuren een gravure van de meester Raphael was waarop goden te zien zijn en dit zou er dus op duiden dat Manet een godin heeft willen schilderen waardoor er dus geen reden geweest zou zijn voor een schandaal. Zo heeft elk verhaal vaak twee kanten.

Het schilderij werd geweigerd door het officiële Salon (Parijs) van 1963, en werd dus tentoongesteld in het Salon des Refusés met als titel Le Bain. Omdat men trouwens zo bezig was met het onderwerp zag men ook niet de vernieuwing in de heldere en levendige kleuren die naast elkaar geplaatst werden zonder tussenliggende halve tonen. Op het schilderij staan twee goed geklede jonge mannen die zitten bij een picknick in het gras van een open plaats in het bos met daarnaast een naakte vrouw. Naast haar zien we haar uitgetrokken kleren en de picknickmand. Het is een mooi schilderij, dat tegenwoordig als replica nog steeds te koop is, waar ook nog een leuk verhaal achter zit.

Rubensvrouw of Rubenstype

Dat schoonheidsidealen door de eeuwen heen veranderd zijn mag duidelijk zijn in de schilderijen van de oude meesters. De term Rubensvrouw of Rubenstype gebruikt men voor een vrouw met relatief kleine borsten, maar verder goed gevuld en met brede heupen. In de middeleeuwen was een iets gezette vrouw een schoonheidsideaal en zo werden de vrouwen dan ook weergegeven door de oude meesters.

Omdat veel mensen toen arm waren werd een mollig figuur mooi gevonden want iedereen kon zien dat men genoeg geld had om eten te kopen. Ook was een bleke huid favoriet want doordoor kon men zien dat de vrouw geen buitenarbeid hoefde te verrichten, zoals de boerenarbeiders. Nu vinden we een bruin kleurtje tegenwoordig wel mooi en teveel gewicht wordt juist als niet mooi ervaren.

Peter Paul Rubens werd 28 juni 1577 geboren in het Westfaalse Siegen in Duitsland en verhuisde in 1589 naar Antwerpen, waar hij 30 mei 1640 stierf. Op 23-jarige leeftijd vertrok hij naar Italie en maakte hij portretten van Italiaanse koningen, hij studeerde in Venetië en woonde o.a. in Rome en Genua. In 1622 verscheen in Antwerpen zijn boek ter aanmoediging van de Italiaanse kunst, om zoals hij zegt: 'de barbaarse architectuur in Vlaanderen af te breken en er de goede Italiaanse vorm in te voeren'. Vlaanderen is, in tegenstelling tot waar hij is geboren, zijn vaderland en daar wordt hij ook bekend. Peter Paul Rubens was een praktische, maar ook geleerde man die alle zaken vanuit velerlei invalshoeken, menselijke benaderingen en gevoelens bekeek. Hij paste in zijn werken de optica, symmetrie, proportie, anatomie en architectuur toe. In het kleurgebruik toont hij een grote mate van vrijheid, van creativiteit. Hij gebruikt kleur volgens de natuur, maar maakt opvallende mengkleuren tussen stralend licht en donkere lichamen, en biedt daarmee fraaie tegenstellingen van licht en schaduw. Hier staan enkele vrouwelijk naakten van Rubens.

    

Rembrandt van Rijn

Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606 - 1669) was een Nederlands kunstschilder die wordt beschouwd als een van de belangrijkste Hollandse meesters van de 17e eeuw. Hij maakte in zijn leven ongeveer driehonderd schilderijen, driehonderd etsen en tweeduizend tekeningen. Rembrandt ondervond tijdens zijn leven al kritiek op de wijze waarop hij het naakte lichaam afbeeldde. Hij beeldde naakte vrouwen af met smalle schouders, hangende borsten, een hoge taille en een extreem dikke buik. De mannelijke naakten zijn mager en voldoen daardoor tevens niet aan het klassieke ideaal van de gespierde Hercules zoals dat in schilderijen van tijdgenoten te zien is.

Dit gold zowel voor de naakten in Rembrandts schilderijen als die in zijn etsen. Het vrouwelijk naakt heeft sinds het begin van Rembrandts carrière een rol gespeeld in zijn kunst, ongeveer een derde van alle figuren waren vrouwen en in de prenten ging het hier vaak om naakte vrouwen, Maar Rembrandt was een waar meester in het spelen met licht en zijn werk heeft ook altijd een vreemde sfeer.